ΑZBÅKISTÎN RÅSĐUBLIKĀSI ÕĀLQ TĀ’LIMI VĀZIRLIGI
RÅSĐUBLIKĀ TĀ’LIM MĀRKĀZI
Chizmāchilik fanidan o’quv dasturi
(9-sinf)
Tîshkånt – 2006
Uqtirish õāti
Māzkur chizmāchilik dāsturi Αzbåkistîn Råsđublikāsining «Tā’lim tî‘g‘risidā»gi Qînuni vā «Kādrlār tāyyîrlāsh milliy dāsturi» tālāblārigā muvîfiq umumiy î‘rtā tā’lim tizimidā î‘quv dāsturlārigā qî‘yilgān tālāblār āsîsidā yarātildi.
Umumiy î‘rtā tā’lim māktāblārining āmāldāgi î‘quv råjāsigā binîān grāfik tā’lim 8-9 sinflārdā bårilib, bundā îliy î‘quv yurtlāridā î‘qitilādigān «Chizmāchilik» kursi dāsturining sîddālāshtirilgān shāklidān fîydālānildi, ya’ni chizmāchilik fāni bî‘yichā tā’lim kînsåntrik dāstur āsîsidā îlib bîrildi. Āmāldā qî‘llānilāyîtgān bundāy dāstur chizmāchilik kursining bārchā bî‘limlārini î‘z tārkibigā îlgān bî‘lib, undā î‘quvchilār î‘quv råjādā bålgilāngān 68 sîāt hisîbigā gåîmåtrik, đrîåksiîn, māshināsîzlik vā qurilish chizmāchiligi î‘quv mātåriāllārini î‘zlāshtirish kî‘zdā tutilgān. Dāsturni qāytā ishlāsh jārāyînidā chizmālārni tāõt qilish, chizmāchilik shriftlārini î‘rgānish, gåîmåtrik yasāshlār sîhāsidāgi māvzulārning māzmuni tākîmillāshtirildi.
Bulārdān tāshqāri đrîåksiyalāsh āsîslāri vā āksînîmåtrik đrîåksiyalār bî‘yichā nāzāriy qismi grāfik ishlārning māzmuni bilān bîyitildi vā kîmđyutårdā chizmā bājārishgā ālîhidā e’tibîr qārātildi.
Αquvchilārning fāzîviy tāsāvvurini, ya’ni, õîtirā, tāsāvvur õāyîlini vā grāfik tāfākkurini rivîjlāntirish butun kursning āsîsiy î‘zāgini tāshkil qilādi.
Råsđublikāmiz tā’lim tizimidā uzliksiz tā’limning tāshkil etilishi bārchā fānlār qātîri grāfik tā’lim māzmunigā hām yangichā yîndîshish vā māzkur sîhādā izchillik tāmîyillārini āmālgā îshirish imkîniyatlārini yarātādi. SHu nuqtāi nāzārdān māzkur dāstur umumiy î‘rtā tā’lim māktāblārining 8-9 sinflārigā mî‘ljāllāngān.
«Chizmāchilik» î‘quv dāsturining māqsādi î‘quvchilārni murākkāb bî‘lmāgān tåõnik chizmālārni bājārishgā , î‘qishgā vā î‘z fikrini grāfik tāsvirlār vîsitāsidā ifîdā etishgā, shuniningdåk, kîmđyutår yîrdāmidā îddiy chizmālārni yasāshgā î‘rgātishdān ibîrāt.
Dāstur «Chizmā gåîmåtriya elåmåntlāri bilān chizmāchilikni intågrāsiyalāsh» bî‘yichā yangi đådāgîgik tåõnîlîgiyani dārs jārāyînigā tātbiq etishgā qārātilgān.
Chizmāchilik dāsturi quyidāgi î‘quv vāzifālārni bājārishni î‘z îldigā māqsād qilib qî‘yadi:
1.Αquvchilārgā kînstruktîrlik yagînā tizim (ÅSKD) qîidālāri tî‘g‘risidā umumiy tushunchā bårish.
2.Gåîmåtrik yasāshlār bî‘yichā kî‘nikmālār õîsil qilish.
3.Đrîåksiyalāsh āsîslārini î‘rgātish bî‘yichā bilimlārni shākllāntirish. Gåîmåtrik mîdållār vā sîddā dåtāllārning tî‘g‘ri burchākli hāmdā āksînîmåtrik đrîåksiyalārini yasāsh mālākālārigā erishish.
4.Chizmālārni î‘qish mālākālārini hîsil qilish.
5.Bîlālārning fāzîviy tāsāvvurlāri hāmdā grāfik tāfākkurini rivîjlāntirish.
6.Chizmālārdā qirqim, kåsim, shārtliliklār vā sîddālāshtirishlārdān tî‘g‘ri fîydālānishgā î‘rgātish.
7.Māshināsîzlik chizmālāri bî‘yichā vā sõåmālār hāqidā umumiy tushunchālār bårish.
8.Lîyihālāsh elåmåntlāri bî‘yichā ilk kî‘nikmālārni shākllāntirish.
9.Qurilish chizmālārining āsîslāri bilān tānishtirish.
10.Kîmđyutår yîrdāmidā îddiy chizmālār yasāsh kî‘nikmālārini shākllāntirish.
Chizmāchilik dāsturining vāzifālāri nāzāriy vā āmāliy bilimlārni intågrāsiya āsîsidā māshqlār, grāfik hāmdā āmāliy ishlār mājburiy minimumini bājārish yî‘li bilān āmālgā îshirilādi vā ungā î‘quv vāqtining 60-70 fîizi ājrātilishi lîzim. Bu ishlārning māzmuni chizmālār, eskizlār, āksînîmåtrik đrîåksiyalāsh, tåõnik rāsmlārni bājārish vā ulārni î‘qiy îlishdān ibîrāt bî‘lish kårāk.
Māzkur î‘quv dāstur tārkibidān î‘rin îlgān māvzulārning kåtmā-kåtlik tārtibi sāqlāngān hîldā î‘quv mātåriāllār vā ulār uchun ājrātilgān sîātlār hājmi î‘zgārtirilmāsligi tāvsiya etilādi.
Dāsturning 8-sinflār uchun bålgilāngān î‘quv mātåriāllāri sākkiztā bî‘limdān ibîrāt bî‘lib, «Kirish» qismi mā’ruzā shāklidā tāshkil etilishi nāzārdā tutilādi.
«Chizmālārni tāõt qilish qîidālāri»ni ifîdā etuvchi ikkinchi bî‘lim î‘quv mātåriāllāri î‘quvchilār tîmînidān yîddān bilishlārigā mî‘ljāllāngān.
«Chizmā shriftlāri» î‘quv mātåriāllāri yîrdāmidā î‘quvchilār stāndārt shriftlārdā hārflār hāmdā rāqāmlārning yîzilishi bî‘yichā māksimāl bilim, kî‘nikmālārgā egā bî‘lishi kî‘zdā tutilgān. Māzkur mātåriāllār yuzāsidān egāllānishi zārur bî‘lgān mālākālār kurs dāvîmidā hîsil qilinādi.
«Chizmā shriftlāri» māvzusi dāsturdā ilîvā qilingān «Tāqvimiy – māvzuiy råjā» āsîsidā î‘lchām qî‘yish qîidālāridān îldin î‘rgānilishi māqsādgā muvîfiq.
Tî‘rtinchi bî‘limdāgi «Gåîmåtrik yasāshlār» sāmārāli î‘rgānilishi uchun î‘quvchilār chizmā āsbîblār bilān tî‘lā qurîllāngān bî‘lishlāri zārur.
«Đrîåksiyalāsh āsîslāri». «Tî‘g‘ri burchākli đrîåksiyalār» vā «Kî‘rinishlār» dāsturning āsîsiy någizini tāshkil etādi. Māzkur bî‘limlār māzmunigā murākkāblāshtirilmāgān hîldā, chizmā gåîmåtriya elåmåntlāri singdirilishi hāmdā îktānt vā eđyur hāqidāgi umumiy tushunchālārning kiritilishi , shuningdåk, nuqtā, tî‘g‘ri chiziq vā tåkis shākllārning đrîåksiyalārini tushuntirilishidā kî‘đrîq î‘quv đlākātlāridān fîydālānishi nāzārdā tutilādi.
«Āksînîmåtrik đrîåksiyalār» bî‘limidāgi î‘quv mātåriāllārni tî‘g‘ri burchākli đrîåksiyalār bilān đārāllål î‘rgānilishi î‘quvchilārning fāzîviy tāsāvvurini o’stirish imkînini yarātādi.
«Chizmālārni î‘qish» bî‘limidā āksînîmåtrik vā tî‘g‘ri burchākli đrîåksiyalārni tāqqîslāsh vā tāhlil qilish ishlārigā ālîhidā e’tibîr bårilishi kårāk.
9-sinf dāsturi sākkiztā bî‘limdān ibîrāt. «Kåsimlār vā qirqimlār» dåb nîmlāngān bî‘limdā kåsimlār vā qirqimlār yuzāsidān î‘quvchilārgā kångrîq bilim, kî‘nikmā bårishni nāzārdā tutib kî‘đrîq vāqt ājrātilādi. Îg‘mā qirqim gåîmåtrik jism yîki îddiy dåtāl misîlidā bājārilishi kårāk.
«Chizmālārdā shārtlilik vā sîddālāshtirishlār» bî‘limidā bålgilāngān kî‘rinishlār hāmdā qirqimlārdān fîydālānilādi.
«Tāsvirlāri kåsimlār vā qirqimlār tālāb qiluvchi dåtāllārning eskizi vā tåõnik rāsmini bājārish» māvzusidāgi bî‘limdā îddiy dåtāl vā chizmālārdān fîydālānish nāzārdā tutilādi.
«Tārkibidā lîyihālāsh elåmåntlāri bî‘lgān ijîdiy grāfik māsālālār ychish» dåb nîmlāngān bî‘lim māzmunidā dåtāllārning shākl vā fāzîviy hîlātini î‘zgārtirishgā îid māshqlārning bājārilishi kî‘zdā tutilgān.
«Kîmđyutår» yîrdāmidā îddiy chizmālārni yasāsh bî‘limi î‘quv mātåriāllārini kîmđyutår tåõnikāsi yîrdāmidā î‘rgānishgā mî‘ljāllāngān bî‘lib, undā î‘quvchilār tåkis vā hājmli shākl tāsvirlārini yasāshgā, shuningdåk, bårilgān jismning fāzîviy hîlātini vā shāklini î‘zgārtirishgā î‘rgātilishi nāzārdā tutilādi. Kîmđyutår tåõnikāsi bilān tā’minlānmāgān māktāblārdā māzkur bî‘lim uchun ājrātilgān sîātlārdān 9-sinf dāsturi tārkibidān î‘rin îlgān î‘quv mātåriāllārni kångāytirish vā chuqurlāshtirish uchun fîydālānish tāvsiya etilādi.
«Māshināsîzlik chizmālāri», hāmdā «Sõåmālār vā qurilish chizmālāri» bî‘limlāri māzmunidā māzkur māvzulār yuzāsidān umumiy mā’lumîtlār bårilishi kî‘zdā tutilādi. Māshināsîzlik chizmālāri yuzāsidān nāzāriy bilimlār bilān chågārālānib qîlmāy, î‘quvchilār råzbālārni chizmālārdā tāsvirlāy îlish kî‘nikmālārigā egā bî‘lishlāri zārur.
Sõåmālār tushuntirilgāndā dāstur māzmunidā bålgilāngān sîātni inîbātgā îlib, murākkāblāshtirilmāgān hîldā kî‘đrîq î‘quv đlākātlāridān fîydālānish lîzim. Qurilish chizmālāri bî‘yichā esā binîning fāsādi, đlāni, qirqimi vā chizmālārgā î‘lchām qî‘yish yuzāsidān kî‘nikmā vā mālākālār bårish nāzārdā tutilādi.
D Ā S T U R
9- S I N F
Sākkizinchi sinfdā î‘tilgān mātåriāllārni tākrîrlāsh vā umumlāshtirish (1 sîāt)
K Å S I M L Ā R V Ā Q I R Q I M L Ā R
( 16 sîāt)
Chizmālārdā mātåriāllārning grāfik bålgilānishi vā kåsim yuzāsini shtriõlāsh. Kåsimlār hāqidā tushunchā. Chiqārilgān vā ustigā qî‘yilgān kåsimlār hāmdā ulārning chizmādā bålgilānishi. Qirqimlār hāqidā umumiy mā’lumîtlār vā ulārning chizmālārdā bålgilānishi hāmdā jîylāshishi. Îddiy qirim vā uning turlāri. Māhālliy qirqim. Îg‘mā qirqim. Kî‘rinishning yarmi (qismi) bilān qirqimning yarim (qismi) birlāshtirish. Murākkāb (đîg‘înāli vā siniq) qirqim. Āksînîmåtrik đrîåksiyalārdā qirqim bājārish. Tāsvirlārdā kåsim vā qirqimlār tālāb qiluvchi dåtāllārning eskizi vā tåõnik rāsmini bājārish.
CHIZMĀLĀRDĀ SHĀRTLILIK VĀ
SÎDDĀLĀSHTIRISHLĀR
(1 sîāt)
Kî‘rinish, qirqimni tāsvirlāshdā shārtlilik vā sîddālāshtirishlārdān fîydālānish.
TĀRKIBIDĀ LÎYIÕĀLĀSH ELÅMÅNTLĀRI
BΑLGĀN IJÎDIY GRĀFIK
MĀSĀLĀLĀR ÅCHISH
(4 sîāt)
Dåtālning shākli vā fāzîviy hîlātini î‘zgārtirishgā îid māshqlārni bājārish.
KÎMĐYUTÅRDĀ CHIZMĀ BĀJĀRISH
(3 sîāt)
Tåkis vā hājmli shākl tāsvirini yasāsh. Îddiy gåîmåtrik shakillardan tuzilgan sodda detallarning đrîåksiyalārini yasāsh. Bårilgān jismning fāzîviy hîlātini hāmdā uning shāklini î‘zgārtirish.
YIG‘ISH CHIZMĀLĀRI
(6 sîāt)
Ājrālādigān vā ājrālmāydigān birikmālār. Råzbālār vā ulārning turlāri. Chizmālārdā råzbālārni tāsvirlāsh. Råzbāli birikmālārni chizish. Îddiy yig‘ish chizmālārini î‘qish.
SÕÅMĀLĀR VĀ QURILISH CHIZMĀLĀR
(3 sîāt)
Sõåmālār vā ulārning turlāri õāqidā mā’lumît. Îddiy kinematik, elåktr vā rādiî sõåmālār. Qurilish chizmālāri hāqidā umumiy mā’lumît. Binîning fāsādi đlāni vā qirqimi. Qurilish chmzmālārigā î‘lchām qî‘yishning î‘zigā õîsligi.
Αqituvchilār uchun ādābiyîtlār.
1.Ā.D.Bîtvinnikîv vā bîshqālār. Umumiy î‘rtā tā’lim māktāblārning7-8-sinflāri uchun dārslik. T. «Î‘qituvchi» 1994 yil.
2.Ā.Umrînõî‘jāåv. Tåõnikāviy grāfikā āsîslāri. 7-8-sinflāri uchun dārslik. T. «Î‘zbåkistîn», 1997 yil.
3.Ā.Umrînõî‘jāåv. Māktābdā chizmāchilik î‘qitishni tākîmillāshtirish. «Î‘qituvchi», 1993 yil.
4.I.T.Rāhmînîv. Chizmāchilikdān didāktik î‘yinlār.T. «Î‘qituvchi», 1992 yil
5.M.Sh.Isāåvā. Chizmāchilikdān tîđshiriq kārtālār. T. «Î‘qituvchi», 1992 yil.
6.V.N.Vinîgrādîv. Måtîdikā îbuchåniya chårchåniyu. M. «Đrîsvåshåniå», 1990 gîd.
7.M.I.Silivårstîv i dr. Đrîbniy uchåbnik dlya uchāshiõsya 7-8-klāssîv îbshåîbrāzîvātålnîy shkîli. M. «Đrîsvåshåniå», 1991 gîd.
8.K.Ā.Gårvår. Tvîrchåskiå zādāchi đî chårchåniyu. Knigā dlya uchitålya. M. «Đrîsvåshåniå», 1991 gîd.
9. I.Rahmonov chizmalarni chizish va o’qish. T. “O’qituvchi” 1992 yil.
10. I.Rahmonov chizmachilikdan test T. “O’qituvchi” 1994 yil.
11. I.Rahmonov chizma geometriya kursi va texnikaviy grafikadan testlar. T. “O’qituvchi” 1996 yil.
12. P.Odilov va boshqalar chizmachilik 8-9 sinflar uchun darsliklar T. “Sharq” 2004 yil.
.gif){kind=small}
