UMUMIY ΑRTÀ TÀ’LIM MÀKTÀBLÀRINING IX SINF UCHUN ÀDÀBIYÎTDÀN ΑQUV DÀSTURI
Mualliflar: Q. Yo`ldoshev, Q. Husanboyeva, N. G`ulomova.
UQTIRISH ÕÀTI
Àdàbiyît insîn mà’nàviy dunyîsini shàkllàntirish và àõlîqiy qiyîfàsini bålgilàshdà eng sàmàràli tà’sir kî‘rsàtuvchi sàn’àt turidir. Αquv ðrådmåti sifàtidà àdàbiyîtning î‘zigà õîsligi shundàki, uning î‘rgànish îb’yåkti sî‘z sàn’àti nàmunàsi bî‘lmish bàdiiy àsàrlàrdir.
Màktàbdà àdàbiyît î‘qitishning bîsh màqsàdi sîg‘lîm e’tiqîdli, î‘zgà insînning tuyg‘ulàrini ànglàydigàn, î‘tkir hissiyîtli, yuksàk didli, hàràkàtlàrigà màs’ul bî‘là îlàdigàn kîmil shàõsning mà’nàviy dunyîsini shàkllàntirishdàn ibîràtdir.
Màktàbdà àdàbiyît î‘qitishning vàzifàlàri î‘quvchilàrdà bàdiiy àdàbiyîtgà måhr uyg‘îtish, ulàrni bàdiiy àsàrlarni î‘qiydigàn, tushunàdigàn và tàhlil età îlàdigàn, bàdiiy màtn, nàzàriy tushunchàlàr, àdiblàr hàyîti, hàyîtiy vàziyatning eståtik tàlqini bî‘yichà î‘z fikrlàrini îg‘zàki yîki yîzmà tàrzdà tî‘g‘ri hàmdà erkin ifîdàlày îlàdigàn qilib tàrbiyalàshdàn ibîràtdir.
Màktàb àdàbiy tà’limining màqsàd và vàzifàlàri àdàbiyît î‘quv fànining màzmunini bålgilàydi. Mà’lumki, tà’limning màzmuni î‘quv råjàsi, dàsturi, dàrsliklàr, î‘quv qî‘llànmàlàri hàmdà turli didàktik vîsitàlàrdàn ibîràt bî‘làdi. Tà’lim màzmunini àks ettiruvchi î‘quv dàsturi và dàrsliklàrdà î‘zbåk và jàhîn àdàbiyîtining bàdiiy yuksàk nàmunàlàri hàmdà î‘quvchilàrdà î‘qilgàn àsàrlàrni tushunish, tàhlil qilish màlàkàlàrini shàkllàntirish uchun zàrur bî‘lgàn nàzàriy mà’lumîtlàr, àyrim muràkkàb bàdiiy màtnlàr yuzàsidàn bitilgàn måtîdik màqîlàlàr hàmdà màtnning eståtik jîzibàsi và bàdiiy qudràtini îchishgà qàràtilgàn sàvîl-tîðshiriqlàr àdàbiyît î‘quv fànining màzmuni sifàtidà àks etàdi.
Αzbåkistîn Råsðublikàsining «Tà’lim tî‘g‘risidà» qînuni hàmdà «Kàdrlàr tàyyîrlàsh milliy dàsturi» bàjàrilà bîshlàshi bilàn milliy î‘qitish tizimi tubdàn yangilàndi. Umumiy î‘rtà tà’lim tushunchàsining mîhiyati và yîshlàrning màjburiy tà’lim îlishi hàmdà mustàqil hàyîtgà tàyyîrgàrlik kî‘rishi uchun àjràtilàdigàn vàqt miqdîri kåskin î‘zgàrdi. Milliy î‘qitish tizimidàgi tub yangilànishlàr màvjud tà’lim màzmunining hàm î‘zgàrtirilishini tàqîzî etmîqdà. Shu sàbàbdàn umumiy tà’limning eng zàrur và nîzik yî‘nàlishi bî‘lmish àdàbiyît î‘qitishni yî‘lgà qî‘yish hàmdà ungà zàrur bî‘lgàn î‘quv vîsitàlàrini yangilàsh dîlzàrb vàzifàgà àylàndi.
Ushbu î‘quv dàsturi «Umumiy î‘rtà tà’limdà àdàbiyît î‘qitish kînsåðsiyasi» và «Àdàbiy tà’lim dàvlàt stàndàrti» singàri ràsmiy ðådàgîgik hujjàtlàrgà tàyanib, Αzbåkistîn Råsðublikàsi Õàlq tà’limi vàzirligi tîmînidàn tàsdiqlàngàn tàyanch î‘quv råjà àsîsidà yaràtildi.
Jàmiyatning ðådàgîgikà àmàliyîti îldigà qî‘yayîtgàn tàlàblàri umumtà’limni dunyî àndîzàlàrigà muvîfiq tàshkil qilishni tàqîzî etmîqdà. Shuning uchun hàm î‘qitish jàràyîni îldigà qî‘yilàyîtgàn kåyingi tàlàblàrdàn kålib chiqqàn hîldà «Àdàbiyît» dàsturi qàytà ishlàb chiqildi. Bungà kî‘rà î‘rtà màktàb àdàbiy tà’limi bîshlàng‘ich (1-4-) sinflàr, 5-7-sinflàr và 8-9-sinflàr tàrzidà uch bîsqichdàn ibîràt qilib bålgilàndi. Bîshlàng‘ich tà’lim màzmuni didàktikàning intågràtsiîn tàmîyiligi àmàl qilingàn hîldà tågishli î‘quv dàsturidà àks ettirilgàni uchun hàm bu î‘rindà bîshlàng‘ich àdàbiy tà’lim kî‘rsàtkichlàrini bårishgà ehtiyîj yî‘qdir.
Umumtà’lim î‘rtà màktàblàri àdàbiy tà’limining ikkinchi bîsqichi, ya’ni 5-7- sinflàrdà àdàbiyît umumlàshtiruvchi tàmîyil àsîsidà tàshkil etilàdi. Bungà kî‘rà î‘quv dàsturlàridà î‘quvchilàrgà î‘rgàtilàdigàn bàdiiy màtnlàr umumlàshtiruvchi ruknlàrgà àsîsàn jîylàshtirilàdi. Bàdiiy màtnlàrni tànlàsh và î‘rinlàshtirishdà bàdiiy àsàrning qàchîn, qàyårdà, kim tîmînidàn yaràtilgànligi yîki qàysi tur và jànrgà mànsubligi emàs, bàlki bu màtnlàr yîrdàmidà î‘quvchilàrdà shàkllàntirilishi lîzim bî‘lgàn àõlîqiy fàzilàtlàr tizimi kî‘zdà tutilàdi. Îldin î‘quvchilàrdà qàrîr tîðtirilishi lîzim bî‘lgàn àõlîqiy sifàtlàrni î‘zidà umumlàshtirishi mumkin bî‘lgàn ruknlàr tàyin etilàdi, sî‘ng ànà shu ruknlàrgà muvîfiq kålàdigàn bàdiiy màtnlàr tànlàb îlinàdi.
Umumtà’lim î‘rtà màktàblàrining 8-9-sinflàridà àdàbiy tà’lim yî‘nàlishli tàmîyil àsîsidà tàshkil qilinàdi. Bu tàmîyilgà kî‘rà 8-9-sinf dàrsliklàridà àsàrlàr àdàbiyît ilmidà qàbul qilingàni kàbi «Õàlq îg‘zàki ijîdidàn nàmunàlàr», «Î‘zbåk mumtîz àdàbiyîtidàn nàmunàlàr», «Yangi î‘zbåk àdàbiyîtidàn nàmunàlàr», «Jàhîn àdàbiyîtidàn nàmunàlàr» singàri yî‘nàlishlàr àsîsidà tànlàb îlinàdi và jîylàshtirilàdi. Bu bîsqichdà hàm kî‘zlànàdigàn àsîsiy ðådàgîgik màqsàd î‘quvchilàrdà ezgu mà’nàviy sifàtlàrni shàkllàntirish bî‘làdi. Shu bîis bu bîsqichdà hàm àdàbiyît tàriõi ilmidàgi kàbi bîshdàn-îyîq õrînîlîgik tàmîyilgà àmàl qilinmàydi. 8-9-sinflàrdà î‘zbåk và jàhîn àdàbiyîtidàgi bàrchà àdàbiy turlàr hàmdà àsîsiy jànrlàrning eng sàrà nàmunàlàri õrînîlîgik tàrtibdà bårilishi kî‘zdà tutilàdi. Bu bîsqichdà î‘quvchilàrni kî‘ð àsrlik î‘zbåk îg‘zàki và yîzmà àdàbiyîtidàgi àsîsiy tur hàmdà jànrlàrgà tågishli bàrchà bàdiiy yuksàk àsàrlàrdàn, shuningdåk, dunyî àdàbiyîtidàgi eng sàrà bitiklàrdàn õàbàrdîr qilish îrqàli ulàrning mà’nàviyatini qàrîr tîðdirish kî‘zdà tutilàdi. Bu hîl î‘smirlikdàn î‘sðirinlikkà î‘tàyîtgàn î‘quvchilàrdà shàõslik sifàtlàrini yuzàgà kåltirishdà muhim àhàmiyat kàsb etàdi. Kî‘rinàdiki, î‘rtà màktàbdà «Àdàbiyît» tizimli kurs sifàtidà î‘qitilmàydi. Shuning uchun umumiy î‘rtà tà’limning turli sinflàrigà kî‘ð àsrlik îg‘zàki và yîzmà àdàbiyîtimizning eng sàrà, î‘quvchi tuyg‘usigà tåz hàmdà sàmàràli tà’sir kî‘rsàtàdigàn nàmunàlàrini kiritish và ulàrni màqsàdgà muvîfiq tàrzdà jîylàshtirishgà e’tibîr qàràtildi.
«Kàdrlàr tàyyîrlàsh Milliy dàsturi»dà yîshlàrni mà’nàviy bàrkàmîl qilib shàkllàntirishgà àlîhidà e’tibîr beriilishi zàrurligi tà’kidlàngàn. Bungà àdàbiyît dàrslàridà sî‘z sàn’àtining eståtik tàbiàtidàn kålib chiqib, ish kî‘rilgàndàginà erishish mumkin bî‘làdi. Ushbu dàsturdà birîr sinfdà î‘rgànilishi lîzim dåb hisîblàngàn àsàrlàr fàqàt bàdiiy qimmàt yîki qàchîn yaràtilgànigà qàràb emàs, bàlki ulàr î‘quvchilàrning yîshi, ruhiy imkîniyatlàri hàmdà àqliy rivîjlànish dàràjàlàrigà qànchàlik mîs kålishigà binîàn sàràlàb îlindi và jîylàshtirildi.
Bundà bàdiiy màtn ustidà ishlàsh àdàbiyît î‘qitishdàgi eng àsîsiy màshg‘ulît ekànligi kî‘zdà tutildi. Màtn ustidà ishlàsh jàràyînidà î‘quvchilàrning yîsh õususiyatlàri, tàfàkkur dàràjàlàri, ruhiy rivîjlànish bîsqichlàrining hîlàtlàrini hisîbgà îlish yî‘llàri bålgilàndi.
Àdàbiyît dàrslàridà bàdiiy àsàrlàr î‘qituvchi yîki î‘quvchilàr tîmînidàn, kî‘ðinchà, tî‘liq, bà’zàn ðàrchà hîlidà î‘qilishi và fàqàt màtngà tàyangàn hîldà tàhlil qilinishi lîzim. Bàdiiy àsàrlàr båvîsità î‘quvchilàrning î‘zlàri tîmînidàn idrîk etilishigà kàttà e’tibîr bårilishi kåràk. Αquvchini î‘qitishgà emàs, bàlki uni î‘qimàsà turîlmàydigàn ruhiy-ðådàgîgik hîlàtgà kåltirishgà urinish lîzim.
Àdàbiyît î‘qituvchilàri bàdiiy àsàr tàhlilining ràng-bàràng usullàridàn fîydàlànà îlishlàri kåràk. Αqituvchi muàyyan àsàr tàhlili yuzàsidàn sinfdàgi bàrchà î‘quvchilàrning bir õil õulîsà chiqàrishigà intilmàsligi, hàttî, bungà yî‘l qî‘ymàsligi lîzim. Àyni bir bàdiiy hîdisàdàn î‘quvchilàrning turlichà eståtik-àõlîqiy mà’nî tîðishlàrigà imkîn bårish kåràk. Αqituvchi birîr bàdiiy àsàrni tàhlil qilishdà muàyyan sinfdàgi î‘quvchilàrning rifîjlànish dàràjàlàri, ruhiy hîlàtlàri, shuningdåk, àsàrning tà’sirchànlik õususiyatlàrini hisîbgà îlgàn hîldà ish kî‘rishi zàrur. Tàhlildà àsîsiy e’tibîr àsàrning eståtik qimmàtini kî‘rsàtishgà, àsàr bàdiiyligini tà’minlàgàn îmillàrni idrîk etishgà qàràtilish dàrkîr. Ðuõtà và chuqur eståtik tàhlilginà î‘rgànilàyîtgàn àsàrning î‘quvchilàr hissiyîtigà tà’sirini tà’minlàydi. Hissiyîtgà kî‘rsàtilgàn tà’sir, àlbàttà, shàõsning mà’nàviy sifàtigà evrilàdi.
Dàsturdà àdàbiyît î‘qitishdàgi bîsqichlàr îràsidà màntiqiy izchillik, dàvîmiylik và uzluksizlik bî‘lishini tà’minlàshgà e’tibîr qàràtildi. 5-7-sinflàrdà (ikkinchi bîsqich) õàlq îg‘zàki ijîdi, î‘zbåk, qàrdîsh turkiy và jàhîn àdàbiyîtining àyrim nàmunàlàrini î‘rgànish hàmdà î‘quvchilàrni î‘qilgàn bàdiiy àsàrni tàhlil etishgà, ulàrning jànr õususiyatlàrini àniqlàshgà, î‘rgànilàyîtgàn bàdiiy àsàr hàqidàgi fikrlàrini ràvîn và tà’sirchàn bàyîn qilishgà î‘rgàtish diqqàt màrkàzidà turàdi. Bu bîsqichdàgi î‘quvchilàrning ruhiy-jismîniy õususiyatlàridàn kålib chiqib, î‘rgànishgà tàqdim etilàdigàn bàdiiy àsàrlàr ulàrning diqqàtini tîrtàdigàn và bîlàlàrdà muàyyan insîniy fàzilàtlàrni shàkllàntirishgà õizmàt qilishi mumkin bî‘lgàn ruknlàràtrîfigà birlàshtirildi.
Màzkur bîsqichdà î‘quvchilàrdà bàdiiy àsàrgà bàrqàrîr qiziqish uyg‘îtish, ifîdàli î‘qish màlàkàlàrini shàkllàntirish và àdàbiy àsàrni chuqurrîq tushunishgà yîrdàm båràdigàn dàràjàdà nàzàriy mà’lumîtlàr bårish àdàbiyît î‘qitishning àsîsiy vàzifàlàri sànàlàdi.
Hàr bir sinf àdàbiy tà’limidàgi màtåriàllàr î‘z tàsvir ruhi, uslubiy yaqinligi, màvzusi, til õususiyatlàri, jànr ràng-bàràngligigà kî‘rà jîylàshtirilgàn. Butun bîsqich dàvîmidà màtåriàllàrni jîylàshtirishdà sîddàdàn muràkkàbgà tîmîn bîrish ðrinsiðigà àmàl qilindi. Shuningdåk, î‘quvchilàrdà milliy àdàbiyîtning kî‘làmi hàqidà umumiy tàsàvvur ðàydî qilishgà hàm e’tibîr qàràtildi.
8-9-sinflàrdà (uchinchi bîsqich) àsîsiy e’tibîr î‘quvchilàrdà milliy àdàbiyîtning yaõlit eståtik hîdisà ekànligi hàqidà muàyyan tàsàvvur hîsil etishgà qàràtildi. Bu bîsqichdàgi àdàbiy màtåriàllàr õrînîlîgik tàrtibdà jîylàshtirilgàn. Låkin màktàb àdàbiyît kursidà àdàbiy jàràyîndà eståtik qimmàti bilàn àlîhidà hîdisà bî‘lgàn àsàrlàrgàginà jîy àjràtilgàn. Àdàbiyîtning tàriõiy tàràqqiyîti yîki àdàbiy jàràyîn tàmîyillàrini î‘rgàtishgà emàs, bàlki turli dàvrlàrdà turli õàlqlàrning vàkillàri tîmînidàn yaràtilgàn bàdiiy màtnlàr yîrdàmidà î‘quvchilàr ruhiyatini shàkllàntirishgà, mà’nàviy îlàmini tàrkib tîðdirishgà e’tibîr qàràtilgàn. Dàsturdà bàdiiy àsàrlàr ijtimîiy hàyîtning illyustràtsiyasi, ungà qilingàn eståtik ilîvà emàs, bàlki î‘zigà õîs qînuniyatlàr àsîsidà rivîjlànuvchi sàn’àt hîdisàlàri ekànligi e’tibîrgà îlindi. Shu bîis, îdàtdà, ijtimîiy vîqålikning tàdrijiy tàràqqiyîtini izîhlàshgà õizmàt qiluvchi shàrhli (îbzîr) màvzulàr miqdîri såzilàrli kàmàytirildi.
Uchinchi bîsqichdà î‘quvchilàrgà àdàbiyît nàzàriyasi bî‘yichà chuqurrîq mà’lumîtlàr bårilishi kî‘zdà tutildi. Àdàbiyît nàzàriyasi bî‘yichà î‘quvchilàr egàllàgàn bilimlàr î‘rgànilàyîtgàn bàdiiy àsàrlàrni tushunish và tàhlil etish uchun yåtàrli dàràjàdà bî‘lishigà e’tibîr qàràtildi.
5-7-sinflàrdà àdiblàrning hàyît và ijîd yî‘li bî‘yichà ànchà kàm mà’lumît bårilàdi. Bu õildàgi mà’lumîtlàr miqdîri 8-sinfdàn bîshlàb kî‘ðàyib bîràdi và 9-sinfgà kålib jiddiy sàlmîq kàsb etàdi. Ijîdkîrlàrning tàrjimài hîli ikki màqsàddà î‘rgànilàdi. Birinchidàn, àdib umrbàyîni uning sinfdà tàhlil etilàdigàn àsàrlàrini chuqurrîq tushunishgà yîrdàm båràdi. Ikkinchidàn, yîzuvchi shàõsyatidàgi ibràtli àõlîqiy sifàtlàr misîlidà î‘quvchilàr mà’nàviyati shàkllàntirilàdi.
Màzkur dàsturdà jàhîn àdàbiyîtining sàrà nàmunàlàrini î‘rgànishgà àlîhidà e’tibîr qàràtildi. Bu àsàrlàrni î‘rgànish milliy àdàbiyîtimiz umumjàhîn àdàbiy jàràyînining uzviy bir bî‘làgi ekànligini ànglàtib turàdi, àyni vàqtdà, î‘quvchilàr mà’nàviyatini shàkllàntirishgà dunyîdàgi eng nîdir sàn’àt àsàrlàri jàlb etilàdi. Αqituvchi jàhîn õàlqlàri àdàbiyîti bilàn î‘zbåk àdàbiyîti î‘rtàsidàgi î‘zàrî yaqinlikkà, ijîdiy àlîqàgà e’tibîr qàràtishi và ulàr tàràqqiyîtidàgi umumiylikkà, binîbàrin, î‘zbåklàr mà’nàviy qàdriyatlàrining dunyîdàgi bîshqà millàtlàr ruhiyati bilàn yaqinligigà î‘quvchilàr diqqàtini jàlb etishi zàrur.
Àdàbiy tà’limdà sinfdàn tàshqàri î‘qish àlîhidà àhàmiyat kàsb etàdi. Chunki sinfdàn tàshqàri î‘qish îrqàliginà bîlàlàrdà bàdiiy àsàr mutîlààsigà qiziqish qàt’iylàshàdi, bàdiiy did shàkllànàdi, ulàrning mustàhkàm e’tiqîdli, ðîkizà àõlîqli, bàrkàmîl mà’nàviyatli shàõslàr bî‘lishigà erishilàdi. Bàdiiy àdàbiyîtgà yaqinlik sinfdàgi màshg‘ulîtlàr bilànginà tugàmàsligi kåràk. Αqituvchilàr, imkîn qàdàr, bir qànchà àsàrlàrning sinfdàn tàshqàridà, î‘quvchilàrning bî‘sh vàqtlàri hisîbigà î‘qib chiqilishigà erishishlàri và î‘qilgànlàr yuzàsidàn hàr bir î‘quv chîràgidà kàmidà bir màrtà yalði suhbàt î‘tkàzib turishlàri lîzim. Sinfdàn tàshqàri î‘qishni uyushtirishdà î‘qituvchi tàshàbbuskîr bî‘lmîg‘i, yangi ðàydî bî‘lgàn, î‘quvchilàr yîshigà munîsib bî‘lgàn và bàdiiy yuksàk àsàrlàrni bîlàlàrgà tàvsiya etishdàn chî‘chimàsligi dàrkîr. Sinfdàn tàshqàri î‘qilgàn yangi àsàrlàr î‘quvchilàrni ijîdkîrlikkà undàydi, bugungi vîqålik tufàyli tug‘ilgàn hàyîtiy sàvîllàrgà jàvîb tîðishgà î‘rgàtàdi.
Dàsturdà hàr bir sinfdà bàjàrilàdigàn îg‘zàki và yîzmà ish turlàri hàmdà miqdîri kî‘rsàtib î‘tilgàn. Bu ish turlàri bàdiiy àsàrlàrni î‘rgànishdàn kålib chiqàdi và bàdiiy àsàrlàrni tàhlil etishgà yîrdàm båràdi. Ulàr î‘quvchilàrni màntiqiy và îbràzli fikrlàshgà î‘rgàtàdi, ulàrning tàsàvvur îlàmi và eståtik hissiyîtlàrini rifîjlàntiràdi, bàdiiy àsàrlàrni tàhlil qilish màlàkàsini shàkllàntiràdi. Shuningdåk, îg‘zàki và yîzmà ishlàr kàttà mà’rifiy àhàmiyatgà hàm egàdir. Bu ishlàrni bàjàrish àsnîsidà î‘quvchilàrning î‘zbåk tili ðrådmåti bî‘yichà egàllàgàn bilimlàri kî‘nikmàgà, kî‘nikmàlàri màlàkàgà àylànàdi. Sàvîdli îg‘zàki và yîzmà nutq shàkllàntirilàdi.
Dàsturdà àdàbiyît bî‘yichà î‘quvchilàrning bilim, kî‘nikmà và màlàkàlàrigà qî‘yilàdigàn tàlàblàr hàr bir sinf bî‘yichà àlîhidà kî‘rsàtilgàn. Bu tàlàblàrdà î‘quvchilàrning yîsh õususiyatlàri, î‘rgànilàyîtgàn àsàrlàrning tà’limiy-ðådàgîgik jihàtlàri hisîbgà îlingàn. Αquvchilàr bilimi, kî‘nikmà và màlàkàlàrini àniqlàsh bî‘yichà ishlàb chiqilgàn tàlàblàrdà àsîsiy e’tibîr bàdiiy màtnning sàn’àt àsàri sifàtidàgi î‘zigà õîsligining tushunilishigà qàràtilgàn. Bu tàlàblàr DTS kî‘rsàtkichlàridàn yuqîrirîq bî‘lishi kåràkligi kî‘zdà tutilgàn.
Ushbu dàsturdà î‘qituvchilàr tàshàbbuskîrligini uyg‘îtish, ulàrning erkin fikrlàshlàrigà shàrîit yaràtish hàmdà àdàbiy tà’limdà î‘lkàshunîslik màtåriàllàridàn fîydàlànishgà imkîn bårish màqsàdidà hàr bir sinfdàgi àdàbiy màtåriàllàrning istàlgàn 10-15 fîizini màhàlliy mintàqà tàlàbi, î‘qituvchi và î‘quvchilàrning õîhishlàrigà muvîfiq tàrzdà istàgàn àdàbiy siymîning istàlgàn bàdiiy yuksàk àsàri bilàn àlmàshtirish mumkin. Buning uchun dàsturdà bî‘lmàsà-dà, î‘qituvchi î‘quvchilàrgà î‘rgàtilishi zàrur dåb hisîblàgàn àsàrni yillik màvzuli î‘quv råjàsigà kiritishi và uni qàysi àsàr î‘rnigà î‘tishni mî‘ljàllàyîtgànini kî‘rsàtishi kåràk. Dàsturdà zàruràt tàqîzîsi bilàn àdàbiy màvzulàrni î‘rgànishgà àjràtilgàn sîàtlàr miqdîri hàm î‘zgàrtirilishi mumkinligi kî‘zdà tutilgàn.
Dàsturda î‘rtà màktàbdà àdàbiyît î‘qitishning dàrs shàklidàn tàshqàri fàkultàtiv màshg‘ulîtlàr, àdàbiy kåchàlàr, àdàbiy bàhslàr, ijîdiy uchràshuvlàr, tî‘gàràk màshg‘ulîtlàri, àdàbiy mîntàjlàr, àdàbiy kî‘rgàzmàlàr, àdàbiy sàyîhàtlàr, kitîbõînlàr ànjumàni singàri kî‘rinishlàridàn hàm fîydàlànish mumkinligi kî‘zdà tutildi.
Ushbu dàstur sårbî‘yîq î‘zbåk nàzmini tåràn ànglàsh uchun î‘rgàtilàdigàn shå’rlàr, imkîn qàdàr, yîd îlinish lîzimligini kî‘zdà tutàdi. Shu bîis yîdlànishi zàrur bî‘lgàn àsàrlàr rî‘yõàti bårilgàn. Bàdiiy màtnni yîd îlishni tàlàb qilish eståtik và mà’rifiy àhàmiyatidàn tàshqàri, î‘quvchilàr õîtiràsini mustàhkàmlàshi jihàtidàn hàm fîydàlidir. Õullàs, ushbu dàsturdà mustàqil fikrgà egà, bàdiiy sî‘zdàn tà’sirlànàdigàn và uni ànglàydigàn erkin ruhli shàõslàrni shàkllàntirish uchun zàrur bî‘lgàn tàdbirlàr tàvsiya etilgàn.
IX sinf (102 sîàt)
Ruhiy kamolot vîsitàsi (1 sîàt).
Bàdiiy àdàbiyît îbràzli tàfàkkur màhsuli sifàtidà. Shàõs kàmîlîtidà îbràzli tàfàkkurning î‘rni. Àdàbiyît insîn ruhini shàkllàntirish vîsitàsi sifàtidà. Màntiqiy và bàdiiy tàfàkkurning î‘zàrî àlîqàdîr hàmdà fàrqli jihàtlàri.
Kîmil shàõsni shàkllàntirishdà hissiyît tàrbiyasining î‘rni. Kishi hissiyîtini shàkllàntirishdà bàdiiy sî‘zning î‘rni. Kîmil shàõs mà’nàviyatining ruhiy qirràlàrini ezgu qàràshlàrgà muvîfiq shàkllàntirish bàdiiy àdàbiyîtning bîsh màqsàdi sifàtidà.
Bàdiiy àdàbiyîtning tàrbiyaviy, eståtik, mà’rifiy, kîmmunikàtiv, gådînistik vàzifàlàri màvjud ekànligi. Insîniyat tîmînidàn àsrlàr dàvîmidà shàkllàntirilgàn àõlîqiy õislàtlàrni î‘quvchilàrdà tàrkib tîðtirishgà intilish bàdiiy àdàbiyîtning tàrbiyaviy vàzifàsi siràsigà kirishi. Insînning tuyg‘ulàri, hissiyîtiniginà rivîjlàntirib qîlmày, bàlki tàfàkkurini hàm tàràqqiy ettirishgà õizmàt qilishi bàdiiy àdàbiyîtning mà’rifiy vàzifàsi ekànligi.
ÕÀLQ ÎG‘ZÀKI IJÎDI «Àlðîmish» dîstîni (5 sîàt).
Turkiy õàlqlàr màdàniyati và mà’nàviyati shàkllànishidà «Àlðîmish» dîstînining î‘rni. Dîstîn eðik kî‘làmining turkiy eståtik tàfàkkur và turkiy sàltànàtchilik bilàn båvîsità bîg‘liqligi. «Àlðîmish»dà bàdiiy yî‘sindà tàsvirlàngàn turkînà hàyît tàrzining Yusuf Õîs Hîjib qàlàmigà mànsub «Qutàdg‘u bilig» àsàridà didàktik yî‘nàlishdà àks ettirilishi.
Dîstîndà î‘zbåk milliy ruhiyati và urf-îdàtlàri tàsviri. Màrdlik, sàdîqàt, ezgulik, imîngà egàlik fàzilàtlàrining Àlðîmish, Qîràjîn, Îybàrchin, Qàldirg‘îch îbràzlàri îrqàli ifîdàlànishi. Àsàrning til õususiyatlàri. Dîstîndà qî‘llànilgàn tàsvir unsurlàri. Àsàrdàgi fàvqulîddà mubîlàg‘àlàr kàttà màqsàdlàr yî‘lidà kuràsh îlib bîrgàn turkiy õàlq tàbiàtidàn kålib chiqàdigàn õususiyatlàr ekànligi. Dîstînning bizgàchà bàdiiy yuksàk hîldà yåtib kålishidà Fîzil Yî‘ldîsh î‘g‘lining õizmàtlàri.
Nàzàriy mà’lumît: Õàlq dîstînlàri và ulàrning turlàri.
ΑZBÅK ÀDÀBIYÎTI TÀRIÕI Ràbg‘uziy. «Qisàsi Ràbg‘uziy» àsàri (3 sîàt)
Ràbg‘uziyning hàyît yî‘li hàqidà qisqàchà mà’lumît. «Qissàsi Ràbg‘uziy» - islîmiy e’tiqîdning bàdiiy ifîdàsi. Undà qàdimdà î‘tgàn ðàyg‘àmbàr và àvliyîlàrning Àllîhni tànish và tànitish yî‘lidàgi kuràsh yî‘llàrining và chåkkàn iztirîblàrining àks etishi. Qissàdà tàsvir tà’sirchànligini tà’minlàsh uchun yîzuvchi qî‘llàgàn bàdiiy usullàr. Tilining sîddà và î‘ynîqiligi, ifîdàning yångil và ànglàshimli ekàni.
Àlishår Nàvîiy. «Õàmsà» àsàri(10 sîàt).
Nàvîiy ijîdi – î‘zbåk mumtîz àdàbiyîtining eng yuksàk bîsqichi. Shîirning hàyît và ijîd yî‘li hàqidà.
«Õàmsà» - î‘zbåk eðik shå’riyatining båtimsîl nàmunàsi. «Õàmsà»ning yîzilishii. Shàrq àdàbiyîtidà õàmsàchilik. Nizîmiy Gànjàviy, Õusràv Dåhlàviy «Õàmsà»làri hàqidà mà’lumît. Õàmsàchilik màhîràt màydîni sifàtidà. Turkiy tildà «Õàmsà» yîzish bàdiiy và milliy jàsîràt nàmunàsi bî‘lgànligi. «Õàmsà»ning qurilishi.
«Hàyràt ul-àbrîr» - fàlsàfiy, tà’limiy-àõlîqiy dîstîn. Dunyîni tàsàvvufiy idrîk etish. Islîmiy àõlîq tàrg‘ibi: iymîn, ilm, àdàb, sàõîvàt, rîstgî‘ylik, õàlqqà nàf yåtkàzish.
Siyîsiy màsàlàlàr: shîhlik và àdîlàt hàqidà.
Dîstîn ðîetikàsi, qurilishi. Hikîya và màsàllàr. Tàriõiy shàõslàr. Αyinchi màqîlît – («Rîstlik tà’rifidà..»)dà tî‘g‘rilik và egrilik tàlqini. Nàvîiyning «rîst» và «yîlg‘în» hàqidàgi qàràshlàri. Shîirning ifîdà usuli: tà’rif, tàvsif, tànbåh.
«Õàmsà»dàgi bîshqà dîstînlàr. «Fàrhîd và Shirin» dîstînining «Õàmsà»dà tutgàn î‘rni. Dîstînning bàdiiy õususiyatlàri. Fàrhîd shîir idåàli tàjàssumi sifàtidà. Kîmillik yî‘ligà kirgàn insîn mànzillàri tàsviri. Shirin îbràzi. Undà turk àyîllàrigà õîs eng bàlànd mà’nàviy fàzilàtlàr tàlqini. Dîstîndàgi bîshqà îbràzlàr. Dîstîndà yaõshilik và yîmînlik, ràzîlàt và àdîlàt, butunlik và nîqislik î‘rtàsidàgi ziddiyatning jînli shàõslàr timsîllàridà kî‘rsàtilishi.
«Làyli và Màjnun» àsàridà ishq tàsviri và uning ilîhiy màzmuni.
«Sàb’ài Sàyyîr» - ishqiy-sàrguzàsht dîstîni. Dîstîndà XV àsr vîqåligining ràmziy àks etishi. Undà shîh và shàõs muàmmîsining àks etishi.
«Sàddi Iskàndàriy»dà tàriõiy và bàdiiy hàqiqàt. Undà buyuk shîirning îdil shîh tî‘g‘risidàgi îrzulàrining ifîdà etilgànligi.
Nàzàriy mà’lumît: Kîmil insîn.
Zàhiriddin Muhàmmàd Bîbur. Lirikà (6 sîàt).
Hàyîti và fàîliyati hàqidà mà’lumît. Ijîdiy mårîsigà umumiy bir qàràsh. Shîh-shîirning shå’riy ijîdi. Shîir lirikàsining hàsbi hîllik õususiyati. «Måning kî‘nglumki, gul g‘unchàsidåk tàhbàtàh qîndur», «Àgàrchi sånsizin sàbr àylàmàk, ey yîr, mushkuldur» g‘àzàllàridà, «Båqàydmånu õàrîbi sir emàsmån», «Tîlå yî‘qi jînimg‘à bàlîliq bî‘ldi», «Kî‘ðdin bårikim yîru diyîrim yî‘qdur» rubîiylàridà, «Bir kåchà õîtirim mushàvvàsh edi» màsnàviysidà Bîburning ziddiyatlàrgà tî‘là hàyîti ðîyetik àks etgànligi.
G‘àzàliyîti. Shîir g‘àzàllàridàgi sîddàlik và sàmimiylik yuksàk sàn’àtkîrlik nàmunàsi sifàtidà.
«Yîz fàsli, yîr vàsli, dî‘stlàrning suhbàti», «Såndåk mångà bir yîri jàfîkîr tîðilmàs» g‘àzàllàridà hàyît zàvqi. Umr g‘ànimàtligining båtàkrîr bàdiiy ifîdà etilgànligi. «Yîz fàsli...» g‘àzàlidà làf và nàshr sàn’àti imkîniyatlàrining nàmîyish qilinishi. «Såndåk mångà bir yîri jàfîkîr tîðilmàs» shå’ridà vàzn, qîfiya, ràdif hàmdà ðîyetik sàn’àtlàrning qî‘llànishi.
Bîbur rubîiylàri và uning î‘zbåk àdàbiyîtidà tutgàn î‘rni. Shîir rubîiylàri tilining sîddàligi, ifîdàsining sàmimiyligi. Tà’rif-tàvsif và shàrhi hîldà àn’ànàviy usullàrdàn mîhirînà fîydàlànish.
«Ràftîri-yu qàddig‘à ràvînim sàdqà» rubîiysidà shîirning tàshbih, vàzn, qîfiya, ràdifdàn fîydàlànish sàn’àti.
Shîirning tuyuq và qit’àlàri hàqidà mà’lumît. «Vàslidin sî‘z dårgà yî‘q yîrî, màngà», «Yî‘qtirur nîzingdàn îzîrå màngà» tuyuqlàri, «Ey, îlàrkim bu hind kishvàridin» qit’àsi tàhlili.
Bîburning î‘zbåk lirikàsi tàràqqiyîti tàriõidà tutgàn î‘rni.
Nàzàriy mà’lumît: Tàjnisli và tàjnissiz tuyuq.
Bîbîràhim Màshràb. G‘àzàllàr (4 sîàt).
Hàyîti và ijîdi hàqidà mà’lumît. Màshràbning î‘zbåk tàsàvvuf àdàbiyîtining màshhur vàkili ekàniligi. Màshràb và vàhdàt ul-vujud tà’limîti. «Ruhi jînim àrshg‘à yåtti màn î‘zim îsmînimàn», «Ishq vîdiysidàn bir kåchà mån hày-hàylàb î‘ttum», «Àjàb Màjnun erurmàn, dàsht ilà sàhrîg‘à sig‘màmdur», «Qildi màngà bir jilvà, nîgîh bîqà qîldim», «Î‘rtàr» g‘àzàllàri î‘zbåk tàsàvvufiy shå’riyatining yîrqin nàmunàsi sifàtidà. Shîir shå’rlàridà tàsàvvufiy timsîllàr (gul - bulbul, fàqr, fànî).
Màshràb và Nàsimiy, Màshràb và õàlq îg‘zàki ijîdi. «Qissài Màshràb» («Shîh Màshràb») hàqidà mà’lumît.
Màshràb ijîdining kåyingi ijîdkîrlàrgà tà’siri.
Nàzàriy mà’lumît: Tàsàvvuf và tàsàvvufiy istilîhlàr.
Muhàmmàd RizîÎgàhiy. Lirikà (5 sîàt).
Hàyîti và fàîliyati hàqidà mà’lumît. Ijîdiy mårîsi. Shîirning mumtîz àdàbiyît tàriõidà tutgàn î‘rni.
«Tà’viz ul-îshiqin» XIX àsr î‘zbåk shå’riyatining bånàzir nàmunàsi ekànligi. Shîir g‘àzàllàridà tàbiàt mànzàràlàri. Nàvrî‘z, bàhîr, qish hàqidàgi shå’rlàri. «Bàlànd àylàb quyîshg‘à ðîya Nàvrî‘z», «Sîqiya, màyõîràlàr jismidin îldi õîb qish», «Qîtig‘rîq kålmàdi hàrgiz jàhîng‘à Ushbu qishdin qish» g‘àzàllàridà shîir hàyîtining àks etishi. «Ilîhî, hàr kuning Nàvrî‘z bî‘lsin» g‘àzàlidà àn’ànàviy yangi yil tilàklàri và ulàrning ðîetik ifîdàsi. «Î‘ylà yåtkurdi jàhîng‘à ziynàtu îrî bàhîr» g‘àzàlidà bàhîr vàsfi. Jînli tàbiàtning fusunkîr tàsviridà shîirning tàshõis sàn’àtidàn sàmàràli fîydàlànishi. Gî‘zàllik tàsvirining bàhîr (umr) g‘ànimàtligi hàtidàgi kî‘hnà fàlsàfàgà bîg‘làb bårilishi.
Îgàhiyning ishqiy g‘àzàllàri. «Yuzing îchkim, quyîsh sàdqàng bî‘lib bîshingdàn àylànsin», «Mushkin qîshining hày’àti ul chàshmi jàllîd ustinà» g‘àzàllàri ishqiy shå’rning yuksàk nàmunàsi sifàtidà. Màzkur g‘àzàllàrdàgi yîr timsîlidà (õususàn, ungà murîjààtdà) shîhgà õîs õususiyatlàrning àks etishi.
Shîirning bîshqà ðîetik jànrdàgi àsàrlàri hàqidà. Îgàhiyning kichik shå’riy jànrlàrdàgi àsàrlàri: tuyuq, tà’riõ, tàràfàyn. «Dàhr uyi bunyîdkim, su(v) uzràdur màhkàm emàs» tàrji’bàndi và Muhàmmàd Ràhimõîn Sîniygà bàg‘ishlàngàn «Qàsidài nàsihàt»idà Îgàhiyning ijtimîiy, siyîsiy, àõlîqiy qàràshlàrining àks etishi.
Nàzàriy mà’lumît: Tàshõis.
Yangi î‘zbåk àdàbiyîti
Furqàt. Shå’riyati (4 sîàt).
Hàyîti và ijîdiy fàîliyati. Àdàbiy mårîsi hàqidà umumiy mà’lumît. Furqàt – màshhur lirik shîir.
«Fàsli nàvbàhîr î‘ldi» g‘àzàlidà bàhîrning ràngin, fusunkîr mànzàràsi tàsviri. Bàhîr và umrning gî‘zàlligi, g‘ànimàtligi. Shå’rning bàdiiyati. «Bîrmàsmiz» shå’ridà hàm insîniy qàdrni bàlànd tutishning màdh etilishi, àyni ðàytdà, hàvîyilik và õudbinlikning tànqid qilinishi.
Shîirning ishqiy shå’rlàri. «Chàmàn sàhnidà dårlàr sàrv birlà yîsumàn nîzik» g‘àzàlidàgi mà’shuqà tàsviri. Undàgi àn’ànàviylik và zàmînàviylik. «Surmàdin kî‘zlàr qàrî» g‘àzàlidà gî‘zàl yîr ðîrtråtining injà tàsviri. G‘àzàllàrdàgi ðîetik sàn’àtlàr. «Munchà zîlim bî‘lmish ul õunråz tàrsî kî‘zlàring» g‘àzàli tàhlili.
«Bir qàmàr siymîni kî‘rdim, bàldài Kàshmirdà» g‘àzàlidà ishqiy màvzuning g‘urbàtdàgi shîir tàqdiri bilàn bîg‘làb bårilishi. Furqàt lirikàsidàgi g‘urbàt îhànglàrining shîir hàyît yî‘li bilàn båvîsità bîg‘liqligi. «Fig‘înkim, ul buti siymin zàqàndin àyrilib qîldim», «G‘àribi bu vilîyat õînumînidin àdàshgànmàn», «Hàsràtî, kål-kål båri, ul shî‘õi jînîndin gàður», g‘àzàllàridà, «Kishi hîlimni bilmàs...» «Mànnàm shî‘ridà bulbul...» muõàmmàslàridà, «Sàbîg‘à õitîb» shå’riy màktubidà vàtàn ishtiyîqi và g‘urbàt iztirîbining turli munîsàbàtlàr bilàn dàrdli và tà’sirchàn ifîdà qilinishi.
«Kishi hîlimni bilmàs...» muõàmmàsining bàdiiy tàhlili. «Sàyding qî‘yabår, sàyyîd» musàddàsidà tutqinlik fîjiàsidàn kuyunish, erksizlikdàn qàyg‘urish, hurlikkà tàshnàlik tuyg‘ulàrining ifîdàlànishi. Sàyd, sàyyîd, lirik qàhràmîn îbràzlàri.
Furqàtning màsnàviylàri và nàsriy àsàrlàri hàqidà umumiy mà’lumît.
Furqàt ijîdining î‘zbåk àdàbiyîtidà tutgàn î‘rni.
Nàzàriy mà’lumît: G‘àzàl và musàmmàn.
Àbdullà Qîdiriy. «Î‘tkàn kunlàr» rîmàni (5 sîàt).
Àbdullà Qîdiriy î‘zbåk rîmànchiligining àsîschisi. Αzbåk nàsridà råàlistik måtîdining tî‘liq qàrîr tîðishidà Àbdullà Qîdiriyning õizmàti.
«Î‘tkàn kunlàr» rîmànining XX àsr millàt mà’nàviy hàyîti và ràvnàqidàgi î‘rni. Rîmànning ijîdiy tàriõi và tàqdiri. Àsàrdà tàriõimizning «eng kirlik qîrà kunlàri» î‘lkàning Rîssiya tîmînidàn istilî etilishi àràfàsidàgi muràkkàb dàvri bàdiiy ifîdà etilishi. Rîmàndà înà yurt birligi, mustàqilligi, ràvnàqi màsàlàlàrining kåskin tàrzdà qî‘yilishi. Àsàrdàgi El-yurt g‘àmidà yashàgàn shàõslàr: Îtàbåk, Yusufbåk hîji îbràzlàri. Rîmàndà shàõs erki, ishq-muhàbbàt tàlqini. Îtàbåk và Kumush såvgi fîjiàsining ifîdàsi.
Rîmànning «Îtà-înà îrzusi», «Unutmàysizmi?», «Qiðchîqqà qirg‘in» bîblàridàgi muràkkàb, chigàl vàziyatlàrdà Îtàbåk, Kumush, Yusufbåk hîji bisîtidàgi àsl insîniy fàzilàtlàrning yîrqin nàmîyîn bî‘lishi. Shàõs ruhiyatini ifîdà etish bîbidà àdibning råàlistik màhîràti. Αzbåkîyim õàràktåri.
Nàzàriy mà’lumît:Bàdiiy àsàrdà milliy ruh ifîdàsi.
Chî‘lðîn. Shå’rlàr (5 sîàt).
Chî‘lðîn hàyîti và ijîdi tî‘g‘risidà mà’lumît.
Chî‘lðîn shå’riyatining yåtàkchi màvzulàri. «Qàlàndàr ishqi» shå’ridà muhàbbat tuyg‘usi tàsviri. «Qàlàndàr ishqi» Chî‘lðîn ðîetik màhîràtining kî‘zgusi sifàtidà. Màzkur g‘àzàldà muhàbbàt dångizidà suzmîqchi bî‘lgàn îshiq hîlàtining yuksàk bàdiiy ifîdà etilgànligi. Shîir ijîdidà erksåvàrlik g‘îyalàrining tàrànnum etilishi. «Kî‘ngil», «Kishàn», «Vijdîn erki» singàri shå’rlàridà hurriyat màvzuining àks etishi. «Yîng‘in» shå’ridà mustàmlàkàchilik dàvridàgi Turkistîn îbràzining yaràtilishi. Chî‘lðîn shå’riyatidàgi erksåvàrlik g‘îyalàrining ifîdà etilishi. Chî‘lðîn shå’rlàrining bàdiiy làtîfàti.
Nàzàriy mà’lumît: Ijtimîiy và intim lirikà hàqidà mà’lumît.
Îybåk. «Qutlug‘ qîn» rîmàni. Shå’rlàr (4 sîàt).
Îybåk hàqidà mà’lumît.
Îybåk shå’riyatidà insîn và tàbiàt tàsviri. «Chimyîn dàftàri» shå’riy turkumi. Unda lirik qàhràmîn ruhiy îlàmining tàbiàt mànàzàràlàri îrqàli inkishîf etilishi. «Nà’màtàk» - Îybåk lirikàsining go’zal namunasi sifàtidà. Îybåk shå’riyatidà fikr và tuyg‘u birligi. Shîir lirikàsining bàdiiy làtîfàti. Shîirning bàdiiy tàsvir vîsitàlàridàn fîydàlànish màhîràti.
«Qutlug‘ qîn» rîmànining yaratilish tàriõi. Rîmàndàgi îbràzlàr tizimi. Yî‘lchi và Gulnîr îbràzlàridà o’zbåk yoshlariga xos xususiyatlàrning bàdiiy mujàssàmlànishi. Yî‘lchi và Mirzàkàrimbîy îbràzlàridà turli mà’nàviy qutbdàgi shàõslàrgà õîs õususiyatlàrning àks etishi.
Rîmànning bàdiiy qimmàti. Yozuvchining obràz yaràtish và àsàr kîmðîzitsiyasini qurishdàgi màhîràti. Àsàr tilidàgi bàdiiy-uslubiy bî‘yîqlàr.
Nàzàriy mà’lumît: Rîmàn hàqidà mà’lumît.
Îdil Yîqubîv. «Ulug‘båk õàzinàsi» rîmàni(4 sîàt).
Îdil Yîqubîvning hàyîti và ijîdi hàqidà. Àdibning î‘zbåk rîmànchiligi rivîjidàgi õizmàti. Yîzuvchining tàriõiy rîmànlàri: «Ulug‘båk õàzinàsi» và «Kî‘hnà dunyî». «Ulug‘båk õàzinàsi» rîmànigà shuhràt kåltirgàn îmillàr. Rîmàn hàqidà Ch. Àytmàtîv fikri.
«Ulug‘båk õàzinàsi» rîmànining bàdiiy õususiyatlàri. Undà tàriõiy hàqiqàt và tàriõiy shàõslàr hàyîtining àks etishi. Qàhràmînlàr hàyîtining qisqà, tig‘iz dràmàtik ðàllàsi tàsviri îrqàli îbràzlàr mîhiyatining yîrqin îchilishi. Ulug‘båk îbràzining fîjiàviy mîhiyati. Àbdulàtif îbràzi. Bu shàõs inqirîzi ifîdàsidà jàhînning yåtuk råàlistik àsàrlàrigà õîs õususiyatlàrning nàmîyîn bî‘lishi.
«Ulug‘båk iztirîblàri», «Ðàdàrkush tàlvàsàdà» nîmlàri îstidà kåltirilgàn bîblàr bàdiiyati hàqidà î‘quvchilàrgà tàsàvvur bårish, î‘quvchilàrdà àsàrni tî‘là hîldà mutîlàà qilishgà ràg‘bàt uyg‘îtish.
Nàzàriy mà’lumît: Bàdiiy àdàbiyîtdà ruhiy tàhlil.
ÀbdullàÎriðîv. «Sàrîb» («Î‘ylàrim»), «Bàhîr», «Gånåtikà», «Bàhîr kunlàridà», «Kuz mànzàràlàri», «Hîlàt», «Kåtgànlàr yîdi bu» shå’rlàri(5 sîàt).
Àbdullà Îriðîvning hàyît và ijîd yî‘li tî‘g‘risidà mà’lumît. À. Îriðîv - hîzirgi î‘zbåk shå’riyatining zàbàrdàst vàkili. Shîir lirikàsining î‘zigà õîs õususiyatlàri. Shå’rlàridàgi kuchli ehtirîs, tàbiiylik, fikriy tårànlik, ðîetik mukàmmàllik. Bàdiiy tàdqiqning ðishiqligi. Shå’riy intînàtsiyaning båtàkrîrligi, shiddàtkîr îhàng bilàn sîkin, îsîyishtà, sàmimiy ruhning uyg‘unligi. Shàkliy-uslubiy ràng-bàrànglik.
«Sàrîb» shå’ridà shîir hàyît yî‘li, ijîdiy màslàgi, shàõs và jàmiyat munîsàbàtlàri màsàlàlàrining bàdiiy-lirik tàlqini. «Bàhîr kunlàridà», «Kuz mànzàràlàri» shå’rlàridà tàbiàtgà munîsàbàt îrqàli lirik qàhràmîn kàyfiyatlàri, î‘ylàrining, «Hîlàt» shå’ridà esà tàbiiylikning î‘zigà õîs yî‘sindà ifîdàlànishi. «Kåtgànlàr yîdi bu» shå’ridà shîir qàlbi jilîlàrining nàmîyîn bî‘lishi. «Gånåtikà» shå’ridà àvlîd–àjdîd munîsàbàtlàrining sårbî‘yîq và tà’sirchàn ifîdàlànishi.
Nàzàriy mà’lumît: Lirik qàhràmîn îbràzi.
JÀHÎN ÀDÀBIYÎTI
Sîfîkl. «Shîh Edið» fîjiàsi (5 sîàt).
Buyuk yunîn fîjiànàvisi Sîfîklning hàyîti và ijîd yî‘li. Sîfîkl shàõsiyatigà õîs hàlîllik, màrdlik, tirishqîqlik, îmàdyîrlik và uning bàdiiy ijîdi. Sîfîklning tràgådiyanàvis sifàtidàgi màhîràti.
«Shîh Edið» àsàri và uning jàhîn dràmàturgiyasidà tutgàn î‘rni. Àsàr îbràzlàrining mukàmmàl ishlàngànligi. Hàr bir qàhràmînning î‘z tàbiàtigà mînànd fikrlàshi và fàîliyat kî‘rsàtishi.
Edið shàõsiyatigà õîs hàlîllik, àdîlàt và tàntilik fàzilàtlàri. Uning tàqdiridà gunîh, àyb, gunîhkîr, àybdîr singàri tushunchàlàrning butun dàhshàti và yåchimsiz chigàlligi bilàn chàtishib kåtgànligi. Ediðdàgi màrdlik õususiyati. Αzigà zàràrli bî‘lsà-dà, hàqiqàtni îydinlàshtirishgà àstîydil intilgàni. Αzining àybsiz bî‘lsà-dà, gunîhkîr ekànligini bilgàch, î‘limdàn îg‘irrîq jàzî – kî‘zlàrini kî‘r qilib, àzîblàr qî‘ynidà hàyît kåchirishdåk qismàtni tànlàshgà kuch tîðà îlàdigàn shàõs ekànligi. Undà àdîlàt tuyg‘usining ustuvîrligi: kimni nîî‘rin rànjitgàn bî‘lsà, undàn uzr sî‘ràshgà kuch tîðà îlishi. Yirik shàõsiyat egàsi bî‘lgàn insîn timsîlining qàbàriq tàsvirlàngànligi.
Iîkàstà timsîlining g‘îyat hàyîtiy và hàqqîniy ishlàngànligi. Uning àyîllàrgà õîs î‘ylàydigàn, shungà mînànd ish tutàdigàn shàõs sifàtidà tàsvirlàngànligi. Hàyîtining shàrmisîrlikdàn ibîràt ekàni àyîn bî‘lgàch, àyîllàr qî‘lidàn kålàdigàn yî‘l – î‘limni tànlàshi muàllifning insîn ruhiyatini ðuõtà bilishidàn dàlîlàt ekànligi.
Àsàrdàgi Tiråsiy, Kråînt, õizmàtkîr, elchi, chî‘ðîn îbràzlàrining hàm tràgådiya jànridàgi àsàr qàhràmînlàrigà õîs fàvqulîddàlik và kî‘tàrinkilikkà egàligi, hàm hàr biri î‘z tàbiàtigà mîs õàtti-hàràkàtlàr qiluvchi jînli îdàmlàr sifàtidà tàsvirlàngànligi.
Àsàrdà insîn và qismàt muàmmîsining g‘îyat tà’sirchàn, kitîbõînlàr qàlbini làrzàgà sîlàdigàn tàrzdà àks ettirilgànligi.
Àsàrning bàdiiy jihàtlàri. Undà ðåriðåtiya sàn’àtining ilk bîr qî‘llànilgànligi. Muàllifning insîn tuyg‘ulàrini junbushgà kåltiràdigàn dàràjàdàgi tàsvir màhîràtigà egàligi.
Nàzàriy mà’lumît: Ðåriðåtiya.
Vilyam Shåksðir. «Hàmlåt» fîjiàsi (4 sîàt).
Shåksðir hàyîti và ijîdi tî‘g‘risidà mà’lumît. Uning jàhîn dràmàturgiyasi tàràqqiyîtigà qî‘shgàn hissàsi. «Hàmlåt» àsàridà tàriõiy hàqiqàtning shåksðirînà bàdiiy tàlqini. Hàmlåt îbràzidà hàqiqàt và àdîlàt uchun kuràshning àks etishi. Hàmlåt và Klàvdiy. Hàmlåt và Hårtrudà. Àsàrdà î‘ch và muhàbbàt màvzulàrining tutàsh tàsviri. Hàmlåt và Îfåliya. Hàmlåt îbràzidà tuyg‘ulàrning ichki qàràm-qàrshiligi tàsvirlànishi.
Àsàrning bàdiiy õususiyatlàri. Àsàrning î‘zbåk tiligà Chî‘lðîn, Shàyõzîdà, J. Kàmîllàr tîmînidàn tàrjimà etilishi. «Hàmlåt» sðåktàklining î‘zbåk àdàbiyîti và tåatr sàn’àti tàràqqiyîtigà kî‘rsàtgàn tà’siri.
Nàzàriy mà’lumît: Tràgik îbràzlàr và hàyît hàqiqàti.
Àlbår Kàmyu. «Bågînà» rîmàni (3 sîàt).
Àlbår Kàmyu hàyîti và ijîdi hàqidà mà’lumît. Uning XX àsr jàhîn àdàbiyîtidàgi î‘rni. «Bågînà» àsàrining bàdiiy õususiyatlàri. Ekzistånsiàlizm fàlsàfàsigà àsîslàngàn bu àsàrdà insîn ruhiyatining g‘àrîyib, sirli jihàtlàri tàsviri. Rîmàndà shàõs và jàmiyat îràsidàgi munîsàbàtlàr tàsviri, shàõs erkining yangichà bàdiiy tàlqini.
Chingiz Àytmàtîv. «Àsrgà tàtigulik kun» rîmàni (4 sîàt).
Ch. Àytmàtîvning hàyîti và ijîdi hàqidà mà’lumît. Yîzuvchining XX àsr jàhîn àdàbiyîti tàràqqiyîtidà tutgàn î‘rni. Àdib rîmànlàri, jumlàdàn, «Àsrgà tàtigulik kun» àsàri hàqidà mà’lumît. «Àsrgà tàtigulik kun» rîmànining bàdiiy õususiyatlàri. Àsàr màrkàzidàgi Edigåy îbràzi, uning màshàqqàtli hàyît yî‘li, ruhiy îlàmi îrqàli àsr dràmàlàrining ifîdàlànishi. Àsàrdà hîdisàlàrning fàlsàfiy-bàdiiy tàlqini.
Rîmàndà Edigåyning yaqin dî‘sti Kàzàngàð vàsiyatini rî‘yîbgà chiqàrish yî‘lidàgi zàhmàtlàri ifîdàsining tà’sirli bårilishi. Undà jàmiyatdàgi mà’nàviy inqirîzlàr mîhiyatining îchilishi.
Nàzàriy mà’lumît: Ðàfîs hàqidà tushunchà.
Bugungi àdàbiy jàràyîn (2 sîàt).
Millàtning ijtimîiy tàràqqiyîtidà mà’nàviyat tutgàn î‘rin. Milliy mà’nàviyat shàkllànishidà àdàbiyîtning màvqåi. Insîn õulqining milliy hàmdà umuminsîniy jihàtlàri. Àõlîqiy fàzilàtlàrni shàkllàntirishdà jàhîn àdàbiyîti nàmunàlàrini î‘rgànishning zàrurligi.
Bàdiiy àdàbiyît î‘zgà ruhiyatni ànglàsh và î‘zlàshtirish îrqàli shàõs ruhiyatini shàkllàntirish vîsitàsi sifàtidà. Bîy milliy àdàbiyît milliy mà’nàviyatning bîyligigà àsîs ekànligi. Αzbåk àdàbiyîtining jàhîn sî‘z sàn’àti và umuminsîniy mà’nàviy fàzilàtlàrni shàkllàntirishdàgi î‘zigà õîs màvqåi.
Αzbåk àdàbiyîtning ildizlàri, tàràqqiyît yî‘llàri và bîsqichlàri. Milliy àdàbiyîtning rivîjlànish tàmîyillàri. Àdàbiyît tàràqqiyîtining ijtimîiy turmush và milliy tàfàkkur rivîjlànishi bilàn àlîqàdîrligi hàmdà ungà tà’siri.
Milliy àdàbiyît tàriõini î‘rgànishdà dàvrlàshtirishning î‘rni. Àdàbiy dàvrlàrni bålgilàshdà fàqàt tàriõning bîsqichlàrigà emàs, bàlki bàdiiy tàfàkkur tàrzidàgi tub î‘zgàrishlàrning mîhiyatigà àsîslànish lîzimligi.
XIX àsrning ikkinchi yarmidàn e’tibîràn yangi î‘zbåk àdàbiyîtining ðàydî bî‘lgànligi. Yangi î‘zbåk àdàbiyîtini à) î‘zbåk mà’rifàtchilik àdàbiyîti; b) î‘zbåk jàdid àdàbiyîti; v) shî‘rî dàvri î‘zbåk àdàbiyîti; g) mutsàqillik dàvri àdàbiyîti tàrzidà tî‘rt dàvrgà bî‘lish mumkin ekànligi.
Àõbîrît, kîmmunikàtsiya và tåõnikà tàràqqiyîti àvj nuqtàgà kî‘tàrilgàn zàmîndà hîzirgi kunlàrdà mustàqillik dàvri àdàbiyîti rivîjlànàyîtgànligi. Istiqlîl àdàbiyîtining î‘zigà õîs õususiyatlàrgà egà ekànligi, uning tàràqqiyît tàmîyillàri. Hîzirgi zàmîn và bàdiiy àdàbiyît munîsàbàtlàri.
Tålåvidåniå, kinî và ràdiî singàri àõbîrît vîsitàlàri fàîliyatidà bàdiiy àdàbiyîtning tà’siri kuchàyib bîràyîtgànligi.
Tåzkîr và shiddàtli dàvrni ànglàsh hàmdà ungà tà’sir î‘tkàzishdà bàdiiy àdàbiyîtning màvqåi.
Àsàrlàr tàhlili uchun - 80 sîàt.
Yîzmà ishlàr uchun – 18 sîàt.
Tàkrîrlàsh uchun – 4 sîàt.
IX sinf î‘quvchilàrining bilim, kî‘nikmà và màlàkàlàrigà qî‘yilàdigàn tàlàblàr:
Αquvchilàr bilishi kåràk:
- mumtîz àdàbiyît nàmunàsi bî‘lgàn hàr qàndày màtnni ifîdàli î‘qish và råjà àsîsidà hikîya qilishni;
- mumtîz shå’riyatning jànriy bî‘linishilàrini;
- mumtîz nàsrning bàdiiy õususiyatlàrini;
- mumtîz àsàrlàrdàgi shå’riy sàn’àtlàr, bàdiiy usullàr, qîfiya, ràdif, vàzn singàrilàrni àniqlàshni;
- î‘rgànilgàn àsàrlàr màtnini lug‘àt yîrdàmidà, yîd îlingàn àsàrlàr màtnini lug‘àtsiz shàrhlày îlishni;
- mumtîz àdàbiyît àsàrlàri qàhràmînlàrigà muàyyan råjà àsîsidà tàvsif bårishni;
- àruz vàznidà yîzilgàn àsàrlàr màtnini hijîlàrgà àjràtib î‘rgànishni;
- rivîyat, qî‘shiq, màrsiya, hikmàt, nîmà, qissà, husnu tà’lil, tànîsub, tuyuq, dîstîn, tàbiàt lirikàsi, rîmàn, ijtimîiy và intim lirikà, lirik qàhràmîn, ðåriðåtiya kàbi nàzàriy tushunchàlàrni izîhlàshni;
- nàsr và nàzm, ràmz và ràmziy îbràzlàr, bàdiiy àsàr syujåti và bàdiiy qurilmàsi hàqidàgi mulîhàzàlàr àsîsidà tàqriz yîzishni;
- bàdiiy àdàbiyît nàmunàlàri hàqidà mustàqil mulîhàzàlàr àsîsidà tàqriz yîzishni;
- bàdiiy àdàbiyîtgà dîir ilmiy, àdàbiy-tànqidiy àsàrlàr, lug‘àtlàr, mà’lumîtnîmàlàrdàn fîydàlànishni.
IX sinfdààdàbiyît bî‘yichà qilinàdigàn îg‘zàki và yîzmà ishlàrning turlàri
Îg‘zàki ishlàr. Αqilgàn bàdiiy àsàrlàrning jànr õususiyatlàrini àniqlàsh. î‘gànilgàn àsàrlàr bî‘yichà tàqriz-hikîya tuzish. Bir yîki bir nåchà îbràzni tàvsiflàsh. Àdiblàr tàrjimài hîlini, ulàrning àsàrlàridà bàdiiy àks etgàn hàsbi hîlini ijtimîiy-hàyîtiy làvhàlàr îrqàli àniqlàsh. Bàrchà jànrlàrdàgi bàdiiy àsàrlàrni ifîdàli î‘qish.
Yîzmà ishlàr. Αrgànilgàn bàdiiy àsàrlàr tàrkibidàgi bàdiiy sàn’àtlàr, usullàrni àniqlàshgà qàràtilgàn muàmmîli inshî yîzish. Muàyyan bàdiiy àsàrlàr tî‘g‘risidàgi ilmiy-mà’rifiy màqîlàlàr bî‘yichà tàqriz råjàsini tuzish. Ulàrdàn kî‘chirmàlàr îlish hàmdà àsîsiy fikrlàr tizimini ifîdàlàsh.
Mustàqil î‘rgànilgàn àsàr, kî‘rilgàn sðåktàkl, kinîfilm, tålåkî‘rsàtuv và ràngtàsvir àsàri tî‘g‘risidà tàqriz yîzish. Àdàbiy-tàriõiy màvzulàrdà mà’ruzà và màqîlàlàr yîzish. Αrgànilgàn àsàrlàr yuzàsidàn råjàgà tàyangàn hîldà àdàbiy inshî yîzish. Sinfdàn tàshqàri î‘qilgàn àsàrlàr àsîsidà àdàbiy-ijîdiy inshî yîzish.
Αquvchilàr yîd îlishi lîzim bî‘lgàn àsàrlàr:
«Àlðîmish» dîstînidàn ðàrchà.
Nàvîiy. «Õàmsà»dàn ðàrchàlàr.
Bîbur. «Yîz fàsli, yîr vàsli», «Såndåk mångà bir» g‘àzàllàri, rubîiylàri.
Màshràb. «Ishq vîdiysidàn bir», «Î‘rtàr» g‘àzàllàri.
Îgàhiy. «Ilîhî, hàr kuning», «Mushkin qîshining hày’àti» g‘àzàllàri.
Furqàt. «Chàmàn sàhnidà dårlàr», «Surmàdin qîshlàr qàrî» g‘àzàllàri.
Chî‘lðîn. «Vijdîn erki», «Qàlàndàr ishqi» shå’rlàri.
Îybåk. «Nà’màtàk» shå’ri.
À.Îriðîv. «Sàrîb», «Gånåtikà», «Hîlàt» shå’rlàri.
Sîfîkl. «Shîh Edið»dàn ðàrchà.
.gif){kind=small}
