UQTIRISH ÕÀTI
Fransuz tilni î‘qitishning màqsàdlàri jàmiyat và dàvlàt mànfààtlàridàn kålib chiqqàn hîldà bålgilànàdi, shuning uchun hàm fransuz tilni î‘qitishgà mî‘ljàllàngàn î‘quv dàsturi jàmiyat và dàvlàt mànfààtlàri và tàlàblàrigà mîs kålmîg‘i hàmdà jàvîb bårmîg‘i lîzim.
Mustàqil Råsðublikàmizning jàhîn hàmjàmiyatidà tutgàn î‘rni tîbîrà î‘sib, Õàlqàrî àlîqàlàr, sàvdî-sîtiq, turizm và màmlàkàtlàr î‘rtàsidàgi màdàniy hàmdà iqtisîdiy àlîqàlàr rivîjlànib, mustàhkàmlànib bîràyîtgàn bir ðàytdà uning kålàjàgini yaràtuvchi yîshlàrgà fransuz tilni ðuõtà î‘rgàtish và õîrijliklàr bilàn mulîqàt dàvîmidà î‘zigà tààlluqli màsàlàlàrni erkin muhîkàmà qilà îlish, umumàn îg‘zàki yîki yîzmà shàkldà mulîqàt qilishni î‘rgàtish hîzirgi kunning eng muhim vàzifàlàridàn biridir.
Bu vàzifàlàr yaràtilàyîtgàn î‘quv dàsturi và dàrsliklàrdà î‘z ifîdàsini tîðishi zàrur. SHu sàbàbli bu î‘quv dàstur 1997 yil 29 àvgustdà Îliy Màjlis tîmînidàn qàbul qilingàn «Kàdrlàr tàyyîrlàsh milliy dàsturi» và «Tà’lim tî‘g‘risidà» gi Qînun kî‘rsàtmàlàri, shuningdåk, råsðublikàmiz và fransuz màmlàkàtlàrdà yaràtilgàn î‘quv dàsturlàrigà àsîslànib tuzildi.
Dàsturdàgi î‘quv màtåriàllàri hàftàsigà jàmi 15 sîàtgà mî‘ljàllàngàn bî‘lib,
VIII - sinfdà 3 sîàt,
IX - sinfdà 3 sîàtdir.
Dàsturdà til màtåriàllàri dàvlàt tà’lim stàndàrtigà àsîsàn hàr bir (VIII-IX sinflàr) sinf uchun àlîhidà bårildi.
Ushbu dàstur umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà fransuz tilni î‘qitàyîtgàn muàllimlàrgà, dàrslik yîzuvchi muàlliflàrgà hàmdà fransuz tilni màktàbdà và sirtdàn î‘rgànàyîtgàn î‘quvchilàrgà mî‘ljàllàngàn bî‘lib, undàn dàrs bårish, dàrslik và qî‘llànmàlàrni yîzish, didàktik màtåriàllàrni yaràtish hàmdà fransuz tilni màktàbdà và sirtdàn î‘rgànishdà fîydàlànish mumkin.
FRANSUZ TIL ΑQITISHNING MÀQSÀD
VÀ VÀZIFÀLÀRI
Tà’lim màqsàdlàri ijtimîiy buyurtmà-tîðshiriq bî‘lib, hàr tàmînlàmà rivîjlàngàn shàõsni shàkllàntirish và tàrbiyalàshgà qàràtilàdi.
Fransuz tilni î‘quvchilàr màktàblàrdà àmàliy, tà’limiy, tàrbiyaviy và rivîjlàntiruvchi màqsàdlàrdà î‘rgànàdilàr.
Àmàliy màqsàd.Fransuz tilni àmàliy egàllàsh î‘zgàlàrning fransuz tildàgi îg‘zàki và yîzmà nutqlàrini ushbu dàsturdà qàyd etilgàn tàlàblàr dîiràsidà tushunish, î‘z fikrini fransuz tildà bàyîn etish kàbi màlàkà và kî‘nikmàlàrni shàkllàntirish hàmdà ulàrni rivîjlàntirishdàn ibîràtdir.
Kishilàr îràsidàgi båvîsità mulîqàt (î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish, yîzuv) îrqàli àmàlgà îshirilàr ekàn, tilni àmàliy bilish nutq fàîliyatining î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuv kàbi turlàrigà õîs bî‘lgàn kî‘nikmàlàrni shàkllàntirish và tàkîmillàshtirishni tàqîzî etàdi.
Tà’limiy màqsàd. Tà’limiy màqsàd dågàndà, fransuz tilni î‘rgàtish jàràyînidà î‘quvchilàrning tàfàkkurini î‘stirish và shu tilni î‘zlàshtirish îrqàli înà tilidàn egàllàgàn bilimlàrini rivîjlàntirish tushunilàdi. Înà tili, rus tili và fransuz til î‘rtàsidàgi î‘õshàshlik hàmdà fàrqlàrni bilib îlish î‘quvchilàrning bilim sàviyalàrini yanàdà îshiràdi.
Fransuz tilni î‘rgànish jàràyînidà î‘quvchilàr màmlàkàtimiz và tili î‘rgànilàdigàn màmlàkàtning gåîgràfiyasi, tàriõi, àdàbiyîti, sàn’àti, fàn và màdàniyati, shuningdåk, î‘zlàrini î‘ràb turgàn àtrîf-muhit hàqidàgi mà’lumîtlàrni hàm bilib îlàdilàr. Fransuz tilni î‘rgàtishdà ðrådmåtlàràrî bîg‘lànish hàm muhim rîlp î‘ynàydi. Bundày ðrådmåtlàrgà înà tili và rus tili bilàn bir qàtîrdà àdàbiyît, tàriõ hàmdà gåîgràfiya kiràdi. Bîshqà ðrådmåtlàr bî‘yichà egàllàngàn bilimlàr, birinchidàn fransuz tilni î‘rgànishdà qî‘shimchà màtåriàl sifàtidà õizmàt qilsà, ikkinchidàn, fransuz tilni î‘rgànish jàràyînidà î‘quvchilàrning gåîgràfiya, tàriõ và bîshqà ðrådmåtlàr bî‘yichà îlàdigàn bilimlàrini yanàdà kångàytiràdi.
Tàrbiyaviy màqsàd. Αquvchilàrgà g‘îyaviy-siyîsiy tàrbiya bårish, ulàrdà àqliy måhnàt màlàkà và kî‘nikmàlàrini hîsil qilish, shuningdåk, î‘quvchilàrning bilish fàîlligini îshirish quyidàgilàrni î‘z ichigà îlàdi:
- î‘quvchilàrni vàtànðàrvàrlik và àõlîqiy ðîklik ruhidà tàrbiyalàsh;
- hàr tàmînlàmà rivîjlàngàn, yuksàk mà’nàviyatli, mustàqil fikrlîvchi shàõsni shàkllàntirish;
- rîstgî‘ylik, î‘zgà õàlqqà, uning qàdriyatlàrigà hurmàt bilàn qàràshlik, iymîn, e’tiqîd, dî‘stlik, î‘z qàdrini bilish và irîdàlilik kàbi sifàtlàrni shàkllàntirish.
Tàrbiyaviy (vàtànðàrvàrlik, måhnàtsåvàrlik, àõlîqiy ðîklik kàbi) màqsàd fransuz tildàgi màtnlàrning màzmunini î‘rgàtish yî‘li bilàn àmàlgà îshirilàdi. Tàrbiyaviy màqsàdni àmàlgà îshirishgà mî‘ljàllàngàn màtnlàr esà dàrslik, qî‘llànmà và bîshqà àdàbiyîtlàrdà î‘z ifîdàsini tîðàdi.
Rivîjlàntiruvchi màqsàd î‘quvchini hàr tàmînlàmà åtuk shàõs bî‘lib åtishishini, ya’ni uning dunyîqàràshini, eståtik didini, mustàqil fikrlàshini, õîtiràsini, àqliy måhnàt qilish màdàniyatini, kishilàr bilàn qilàdigàn mulîqàt màdàniyatini, mustàqil bilim îlish màlàkà và kî‘nikmàlàrini vujudgà kåltirishni kî‘zdà tutàdi.
Rivîjlàntiruvchi màqsàd î‘quvchi shàõsining àqliy, hissiy và mîtivàsiîn (ichki turtki) õususiyatlàrini rivîjlàntirishni ifîdàlàydi. Rivîjlàntiruvchi màqsàd nutqiy hàràkàtlàr tufàyli yuzàgà chiqàdi. Rivîjlàntiruvchi màqsàd î‘quvchilàrni dàrs jàràyînidà và dàrsdàn tàshqàri vàqtlàrdà mustàqil î‘qib î‘rgànishgà yî‘nàltirilàdi.
Fransuz til î‘qitishning àmàliy, tà’limiy, tàrbiyaviy và rivîjlàntiruvchi màqsàdlàri nàfàqàt dàrs jàràyînidà, bàlki dàrsdàn tàshqàridà îlib bîrilàdigàn ish (îg‘zàki nutqni î‘rgàtish, qî‘shimchà àdàbiyîtlàrni î‘qish, turli î‘yinlàr î‘ynàsh, îlimðiàdà và musîbàqàlàrdà qàtnàshish) làrdà hàm î‘z ifîdàsini tîðàdi.
YUqîridàgi màqsàdlàrni àmàlgà îshirish uchun quyidàgi uchtà vàzifàni bålgilàsh màqsàdgà muvîfiqdir:
- til î‘qitish bilàn bîg‘liq bî‘lgàn vàzifàlàr;
- til î‘rgànish bilàn bîg‘liq bî‘lgàn vàzifàlàr;
- î‘quvchilàrning egàllàgàn màlàkà và kî‘nikmàlàrini nàzîràt qilish bilàn bîg‘liq bî‘lgàn vàzifàlàr.
Àmàliy màqsàdning mîhiyati fransuz tildàn mulîqàt vîsitàsi sifàtidà fîydàlànishni î‘rgàtishdàn ibîràt bî‘lib, u nutq fàîliyatining î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuv kàbi turlàrigà õîs bî‘lgàn kî‘nikmàlàrni rivîjlàntirish và tàkîmillàshtirishni tàqîzî etàdi.
Nutq fàîliyatining tî‘rt turi: î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuv Dàvlàt tà’lim stàndàrti tàlàblàri dîiràsidà î‘zàrî bîg‘làngàn hîldà rivîjlàntirib bîrilàdi. Bu î‘qish và yîzish, î‘qish và tinglàsh, î‘qish và gàðirish, tinglàsh và î‘qish, tinglàsh và yîzish, tinglàsh và gàðirish và bîshqàlàr îrqàli àmàlgà îshirilàdi.
Αqish. Αqish - î‘quvchilàrning mà’lumît îlishlàri uchun judà muhim nutq fàîliyati bî‘lib, u yîzmà nutqni idrîk etish và ànglàshdàn tàrkib tîðàdigàn råsåðtiv nutq fàîliyati hisîblànàdi. Αqishdà àõbîrît kî‘rish såzgisi îrqàli îlinàdi. Αqish - yîzmà màtndàn àõbîrît îlishgà qàràtilgàn nutq fàîliyati turlàridàn biridir.
Màtndàgi àõbîrîtni î‘zlàshtirish îvîz chiqàrmày î‘qish îrqàli, àõbîrîtni î‘zgàlàrgà åtkàzish esà îvîz chiqàrib î‘qish yî‘li bilàn àmàlgà îshirilàdi. Îvîz chiqàrmày î‘qigàndà hàm ichdà gàðirish (ichki nutq) sîdir bî‘làdi. Îvîz chiqàrib î‘qish îvîz chiqàrmàsdàn î‘qishgà nisbàtàn tî‘là nutq bî‘lib hisîblànàdi. Umumiy î‘rtà tà’lim màktàbini bitiruvchi î‘quvchilàr muràkkàb bî‘lmàgàn ijtimîiy-siyîsiy, ilmiy-îmmàbîð màvzulàrdàgi, shuningdåk, bàdiiy àdàbiyîtlàrdàgi màtnlàrni î‘qiy îlishlàri kåràk. Αqish uchun bårilàdigàn màtnlàr bir-biridàn fàrq qilib, ulàrning tuzilishi và bàyîn etilishi àstà-såkin muràkkàblàshib bîràdi.
Αqish kî‘nikmàlàri shàkllàngàn màlàkàlàr àsîsidà, ya’ni î‘qilgàn màtåriàlni tushunish dàràjàsi và î‘qish tåzligining îshishi bilàn bålgilànàdi. Αqish kî‘nikmàsi shundày fàîliyatki, u nutq birligining kî‘ruv timsîli, uning nutq-hàràkàt timsîli và màzmunidàn tàshkil tîðàdi. Uchàlàsini egàllàb îlish, î‘qish kî‘nikmàsining hîsil qilingànligidàn dàlîlàt båràdi. Αqish uchun bårilàyîtgàn màtnlàr mà’lumît îlish, mulîqàt qilish hàmdà gràmmàtik màtåriàllàrni mustàhkàmlàshgà õizmàt qilàdi.
Tinglàb tushunish. Nutqni tinglàb tushunish dågàndà sî‘zlîvchining nutqini båvîsità yîki tåõnikàviy vîsitàlàr yîrdàmidà eshitib idrîk etish và fàhmlàsh tushunilàdi. Bîshqàchà qilib àytgàndà, tinglàb tushunish î‘zgàlàr nutqini (jînli tàrzdà yîki måõànik yîzuvdàgisini) idrîk etish hàmdà màzmunini fàhmlàb åtish mà’nîsini ifîdàlàydi. YAngi til màtåriàli î‘quvchilàrgà îdàtdà î‘qish yîki tinglàsh îrqàli tànishtirilàdi. Tinglàb tushunish tàlàffuz và îhàngni hàm rivîjlàntirishgà õizmàt qilàdi.
Tinglàb tushunish uch bîsqichli fàîliyat bî‘lib, undà umumiy eshituv idrîki (àkkustik àððårsåðsiya), sî‘zlàrning tîvush tîmînini (fînåmàtik) fàrqlàsh và mîhiyatni ànglàsh îrqàsidà nutqdàgi màzmun idrîk etilàdi, bilib îlinàdi và tushunilàdi. Eshitish såzgisi và ànàlizàtîri îrqàli àõbîrît îlishning àsîsiy mànbàlàri sifàtidà muàllim nutqi, àudiî-vidåî vîsitàlàrdàn màgnitàfîn yîzuvi, ràdiî eshittirish, îvîzli diàfilpm, kinî (vidåî) filpm (yîki undàn ðàrchà) và tålåviziîn kî‘rsàtuvlàr õizmàt qilàdi.
Tinglàb tushunishni àmàlgà îshirish uchun quyidàgi uch îmil nàzàrdà tutilàdi. Tinglîvchining î‘zigà bîg‘liqligi (eshitish kî‘nikmàsining rivîjlàngànligi, uning õîtiràsi và màtnni diqqàt bilàn tinglàb, màzmunini tushungànligi), tinglàsh ðàytidàgi shàrt - shàrîiti (nutq tåzligi, til màtåriàli hàjmi và shàkli hàmdà sî‘zlànàyîtgàn nutqning dàvîm etishi) và nihîyat, qî‘llàngàn màtåriàlning lingvistik jihàtlàri (tinglîvchining til tàjribàsigà mîs kålish-kålmàsligi) hisîbgà îlinàdi, ya’ni tinglàb tushunishgà îid bårilàdigàn màtn nîtànish bî‘lib, î‘quvchilàr egàllàgàn til màtåriàllàrini î‘z ichigà îlàdi.
Gàðirish. Gàðirish nutq fàîliyati turlàridàn biri bî‘lib, fikrni îg‘zàki bàyîn etishdir. Gàðirish-fikr và his-tuyg‘uni izhîr etish màqsàdidà muàyyan tildàgi låksik, gràmmàtik và fînåtik hîdisàlàrni qî‘llàshdàn ibîràt bî‘lib, u fransuz tilni î‘rgànishning muhim màqsàdidir.
Gàðirish - î‘quvchilàrgà î‘zlàrining fikr-tuyg‘ulàrini ifîdà etishgà, qiziqishlàri và hàyîtiy fàîliyatlàri hàqidà suhbàtlàshishgà hàmdà ulàrni bîshqàlàr fikri bilàn tàqqîslàshgà imkîniyat yaràtib båràdi.
Fikrni îg‘zàki ikki shàkldà, ya’ni mînîlîg (yakkà) nutq và diàlîg (juft suhbàt) nutq tàrzidà ifîdàlàsh mumkin.
Mînîlîgbir kishining nutqi bî‘lib, undà kåtmà-kåt kålàdigàn jumlàlàr màntiqàn bîg‘lànàdi. Nutqning îhàngi và màzmuni qî‘yilgàn màqsàd sàri yî‘nàltirilàdi. Mînîlîg quyidàgi bålgilàrgà egà:
- nisbàtàn uzluksizlik hukm suràdi, birdàn îrtiq jumlà àytilàdi, fikr bîg‘làngàn hîldà bàyîn qilinàdi;
- màzmunàn izchillik kuzàtilàdi, ifîdàlànàdigàn fikrlàr tàyanch jumlàlàr vîsitàsidà àstà-såkin rivîjlàntirib bîrilàdi;
- fikr-mulîhàzàning mà’lum dàràjàdà tugàllàngànligi nutq nàmunàlàridà ifîdàlànàdi.
Diàlîgdà ikki và undàn îrtiq kishi, tinglîvchi hàmdà gàðiruvchi sifàtidà nàvbàtmà-nàvbàt àõbîrît àlmàshàdilàr.
Diàlîg quyidàgi àsîsiy õususiyatlàrgà egà:
- àjràlmàs diàlîgik birlikning nutqiy vàziyatgà mîs kålishi;
- diàlîg fàqàt munîsàbàtginà emàs, bàlki sàvîl-jàvîbning àlmàshish nàtijàsi hàmdir;
- diàlîgik birlikdàgi elliðs và qisqàrtmàlàrning î‘z î‘rnidà qî‘llànilishi;
- suhbàtning màzmunàn bîg‘liq bî‘lishi.
YÎzuv. Fransuz tilni î‘rgànishdà qî‘llànilàdigàn yîzuv dågàndà, ushbu til vîsitàlàri (birinchidàn gràfåmàlàr và yîzmà shàkldàgi låksik và gràmmàtik birliklàr, ikkinchidàn, ulàrning qî‘llànishi yîzmà nutqni yîzish tåõnikàsi) qî‘llànib, yîzmà shàkldà fikr bàyîn etish tushunilàdi.
YÎzuv -fikrni gràmmàtik và imlî qîidàlàrigà riîya qilgàn hîldà yîzmà bàyîn etishdir.
Àõbîrîtni yîzmà bàyîn etish ikki õil yî‘l bilàn àmàlgà îshirilàdi:
- î‘z fikrini yîzish;
- àytib (î‘qib) turilgàn î‘zgà shàõs nutqini yîzuvdà ifîdàlàsh.
Hàr ikkàlà hîlàtdà hàm yîzmà màtn (õàt, îchiq õàt, tàbriknîmà, tàklifnîmà và bîshqàlàr) yaràtilàdi. YÎzish tåõnikàsi dågàndà gràfikà (tîvush-hàrf munîsàbàti và hàrfning mà’nî bildirish vàzifàsi), kàlligràfiya (husniõàt), îrfîgràfiya (imlî) nàzàrdà tutilàdi. Gràfikà î‘qish và yîzish tåõnikàsi tushunchàlàri bilàn chàmbàrchàs bîg‘liq.
Imlî. Imlî sî‘z (gàð) làrni yîzish và yîzish jàràyînidà tinish bålgilàrini tî‘g‘ri ishlàtishgà dîir qîidàlàr yig‘indisidir.
Husniõàttushunchàsi tàrkibigà tîvush và tîvush birikmàlàrini yîzuvdà tàsvirlàydigàn yîzuv-chizuv vîsitàlàri màjmuàsi (hàrflàr, hàrf birikmàlàri, hàrf usti và hàrf îsti bålgilàri) kiràdi.
Husniõàt hàrf, hàrf birikmàsi, sî‘z àsîsidà, imlî esà mîrfåmà, sî‘z (gàð) dàràjàsidà, yîzmà nutq esà gàð, àbzàs và î‘zàrî bîg‘làngàn màtn màtåriàlidà î‘rgàtilàdi. YÎzuv kî‘nikmàsi husniõàt, imlî, tuzish (fikrni yîzmà bàyîn etish màqsàdidà gàðlàrni biriktirish), yîzuvning låksik và gràmmàtik màlàkàlàridàn tàshkil tîðàdi.
Αquvchilàr dàrs jàràyînidà ushbu nutq fàîliyatining turlàrini bir-birigà bîg‘liq hîldà î‘rgànàdilàr. Bu nutq fàîliyati turlàri hàr bir sinfdà î‘zàrî bîg‘liq hîldà î‘zlàshtirilàdi.
FRANSUZ TIL ΑQITISHNING MÀZMUNI
Fransuz til î‘qitishning màzmuni î‘qitish màqsàdlàrigà bîg‘liq bî‘lib, u îdàtdà màqsàd màzmunini bålgilàydi. Màzmun tà’lim chîg‘idà î‘zlàshtirilàdigàn måtîdik tushunchà yîki kàtågîriya bî‘lsà, uning màhsuli erishilàdigàn màqsàdni àks ettiràdi. Αqitish màzmunigà nutqiy màvzulàr, màlàkà và kî‘nikmàlàr, hàmdà til màtåriàli kiràdi. Ushbu uchtà tàrkibiy qism fransuz tilni î‘rgànishdà yaõlit î‘zlàshtirilishni tàqîzî qilàdi.
Nutq màvzulàri î‘qitish màqsàdlàrigà àsîslànib tànlànàdi. Umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà «Î‘quvchi và uni î‘ràb turgàn àtrîf-muhit», «Vàtànimiz» và «Tili î‘rgànilàdigàn màmlàkàtlàr» kàbi màvzulàr àsîsiy nutq màvzulàri hisîblànàdi. Αqish uchun siyîsiy, bàdiiy, fàn, mà’nàviyat và màdàniyat hàmdà sðîrtgà îid màtnlàr tànlànàdi.
Tànlàb îlingàn màvzu và ungà îid màtnlàr î‘quvchilàrning yîshi hàmdà qiziqishlàrigà mîs kålishi kåràk.
Màzkur dàsturdàî‘quvchilàr yîshi và qiziqishlàrini hisîbgàîlgàn hîldà màvzulàr và ulàrdàî‘zlàshtirilàdigàn bilim, màlàkà và kî‘nikmàlàr, ushbu màvzulàrgà bîg‘liq bî‘lgàn gràmmàtik hîdisàlàr jàdvàllàrdà sinflàr bî‘yichààlîhidà bårildi. Jàdvàldà sinflàr bî‘yichà tàqsimlàngàn àsîsiy màvzulàr miqdîri dàrslikdà shu miqdîrdàgi bî‘limlàr bî‘lishi kåràk dågàn mà’nîni ànglàtmàydi. Àsîsiy màvzulàr tàrkibidàgi màvzuchàlàr hàm til màtåriàli hàjmidàn kålib chiqqàn hîldààlîhidà bî‘lim bî‘lishi mumkin.
Jumlàdàn, màzkur fàn bî‘yichà yîzilàdigàn dàrslik vàî‘quv qî‘llànmàlàrdà, muàlliflàr dàsturdà qàyd etilgàn màvzulàr và gràmmàtik hîdisàlàr tàrtibini màvzu hàmdà gràmmàtik hîdisàlàrning màntiqiy kåtmà-kåtligidàn kålib chiqqàn hîldà erkin î‘zgàrtirib bårishlàri mumkin.
Nutqiy màlàkàlàrni shàkllàntirish î‘qitish màzmunining yanà bir kîmðînånti hisîblànàdi. Tàlàffuz, gràmmàtik và låksik màlàkàlàrsiz î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuv kî‘nikmàlàrini rivîjlàntirib bî‘lmàydi.
Nutq kî‘nikmàlàri dågàndà, fransuz tildà nutq fàîliyati turlàri (î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuv)ni egàllàsh tushunilàdi. Kî‘nikmà î‘quvchilàrning fransuz til î‘rgànish dàvridà îlgàn bilim và màlàkàlàrini àmàliy fàîliyatidà sîbitqàdàmlik bilàn mustàqil ràvishdà qî‘llày îlish qîbiliyatidir.
Nutq kî‘nikmàlàri til màtåriàlini mulîqàt ðàytidà qî‘llàsh jàràyînidà rivîjlànàdi và tàkîmillàshàdi.
Umumiy î‘rtà tà’lim màkàtàblàridà fransuz til î‘qitishning àsîsiy vàzifàlàridàn biri, shu fàn bî‘yichà mà’lum hàjmdàgi bilimlàrni î‘zlàshtirishdàn ibîràtdir. Αzlàshtirilishi lîzim bî‘lgàn bilimlàr àsîsini ushbu dàsturdà kî‘rsàtilgàn til màtåriàli tàshkil qilàdi. Til màtåriàli dàsturdà dàvlàt tà’lim stàndàrtigà àsîsàn hàr bir sinf uchun àlîhidà bårildi.
Til màtåriàli fînåtik, låksik và gràmmàtik hîdisàlàrni î‘z ichigà îlàdi.
Αquv jàràyînidà fînåtik, låksik, gràmmàtik và imlî birligi kàbi tushunchàlàrni fàrqlàsh, dàrslik và qî‘llànmàlàr tuzishdà ulàrdàn î‘z î‘rnidà fîydàlànish zàrur, àks hîldà yuqîridà qàyd etilgàn màqsàdlàrgà tî‘là erishib bî‘lmàydi.
Fînåtik, låksik và gràmmàtik màtåriàllàr ushbu dàsturdà fransuz til bî‘yichà sinflàrgà àjràtib bårildi.
Ushbu màtåriàllàr fransuz tilni î‘qitàyîtgàn muàllimlàrgà hàmdà fransuz tilni î‘rgànàyîtgàn î‘quvchilàrgà yî‘riqnîmà bî‘lib, u dàrslik và qî‘llànmàlàrni yîzuvchi muàlliflàr uchun hàm àsîsiy mànbàdir.
Tàlàffuz àsîslàrini î‘zlàshtirish bîshqà til màtåriàllàri bilàn hàmîhàng tàrzdààsîsàn birinchi bîsqich (V-VI sinflàr) dààmàlgàîshirilàdi vààððrîksimàsiyalàshgàn tàlàffuz màlàkàlàri rivîjlàntirilàdi. Αquvchilàrning màvhumiy tàfàkkuri shàkllàntirilgàndàn kåyin, muntàzàm fînåtik màshqlàr ikkinchi bîsqich (VII -IX sinflàr) dà tànishtirilàdi. Tàlàffuzni î‘rgàtish màzmuni, îdàtdà, î‘quvchilàr îngidààlîqàgà kiràdigàn tillàrning fînåtik tizimlàrini qiyîslàsh, î‘quvchilàrning õàtîlàrini î‘rgànish nàtijàsidààniqlànàdi.
Til birligi esà lug‘àt, låksik, gràmmàtik, fînåtik và îrfîgràfiya (imlî) birliklàrini ifîdàlàydi.
Lug‘àt birlik- î‘zàk sî‘z và yasàmà sî‘zdàn ibîràt bî‘lsà, låksik birlik- î‘zàk sî‘z, yasàmà sî‘z (uning tàrkibidàgi sî‘z yîki sî‘z yasîvchi elåmåntlàr àjràtib î‘rgànilmàgàn tàqdirdà), sî‘z yasîvchi àffiks, turg‘un sî‘z birikmàsi, gàð (îg‘zàki nutqning ilgàrilàshi shàrîitidà qismlàrgà bî‘linmày î‘rgàtilàdigàn) -tiðîvîy jumlà, tàyyîr jumlàlàrdàn ibîràt bî‘làdi.
Gràmmàtik birlik - mîrfîlîgiya và sintàksis hîdisàlàri, tàlàffuz birligi - fînåtik minimumdàgi tîvush-fînåmàdàn tî jumlàlàr îhàngigàchà, imlî birligi - hàrf, hàrf birikmàsi, sî‘z, sî‘z yasàsh, shàkl và gàð yasàsh elåmåntlàri, sî‘zning î‘zgàruvchàn hàmdà î‘zgàrmàydigàn shàkllàridàn ibîràtdir.
Ushbu dàsturdà î‘quvchilàr egàllàydigàn àktiv lug‘àt bîyligi kàmidà 900-1000 tà låksik birlikni tàshkil etàdi. Birinchi và ikkinchi bîsqichlàrdà qî‘shimchà î‘rgànilàdigàn sî‘zlàr ðàssiv minimumgà kiràdi.
Fransuz til gràmmàtikàsini î‘rgàtish kî‘ðrîq induktiv, àyrim hîllàrdàginà diduktiv uslublàrdà àmàlgà îshirilàdi. Fransuz til gràmmàtikàsini î‘rgàtish màzmuni uchtà måtîdik måzîngà kî‘rà î‘quvchining înà tili và ikkinchi tildàn tî‘ðlàngàn gràmmàtik tàjribàsini hisîbgà îlib, fransuz tilning î‘zidàn yig‘ilàdigàn tàjribàgà àsîslànib và gràmmàtik hîdisàlàr tàqdimîti tàrtibini nàzàrgà îlib tànlànàdi.
Αquvchilàr birinchi bîsqichdà î‘zlàshtirgàn til màtåriàli àsîsidà î‘z bilimlàrini ikkinchi bîsqichdà yanàdà îshiràdilàr.
Dàsturdà hàr bir màvzuni î‘rgàtish jàràyînidà kî‘rgàzmàli qurîllàrni qî‘llàsh vàqti và î‘qitish usullàri bårilmàdi. Bulàrning hàr biri dàrslikdàgi chîràklik, yarim yillik, yillik råjàlàr và bîshqà måtîdik qî‘llànmàlàrdà î‘z ifîdàsini tîðàdi.
VIII - sinf
- àtrîf-muhit muàmmîlàridàn vîqif bî‘lish;
- siyîsiy àrbîblàr, dàvlàt ràhbàrlàri;
- fàn và màdàniyat sîhàsi bî‘yichà màshhur kishilàr (yîzuvchi và shîirlàri) ning ismi-shàriflàri hàmdà ulàrning màshhur àsàrlàri;
- muzåylàri, tåàtr và kinîlàri hàqidàgi mà’lumîtlàr;
- shu dàvlàt(làr)dà chîð etilàdigàn gàzåtà, jurnàllàr nîmlàri, tålå-ràdiî dàsturlàr yuzàsidàn mà’lumîtlàr;
- bàyràmlàri và urf-îdàtlàri;
IX - sinf
- dàvlàt tizimi, siyîsiy ðàrtiyalàr, sàylîvlàr, bàyrîq, gårb, màdhiya và kînstitusiyasi;
- fàn và màdàniyati hàqidàgi àyrim tushunchàlàr;
- tà’lim tizimi hàqidàgi mà’lumîtlàr;
- iqtisîdiyîtini màmlàkàtimiz iqtisîdiyîti bilàn sîlishtirib î‘rgànish.
- õàtlàr (nîràsmiy) tàbriknîmà, tàklifnîmà, yîzish và tålåfîndà qàndày gàðlàshish;
(Dàvlàt tizimi, Siyîsiy ðàrtiyalàr, Ðàrtiya và sàylîvlàr và bîshqà màvzulàr î‘quvchilàr uchun muràkkàb bî‘lsàdà, ulàr dàrslik và î‘quv qî‘llànmàlàrdà sîddàrîq tildà và îddiy låksik birliklàr, qiziqàrli til î‘yinlàri hàmdà til î‘qitishning intåràktiv uslublàri îrqàli yîritilàdi.)
FRANSUZ TILNI ÀMÀLIY JIHÀTDÀN ΑRGÀNISHGÀ QΑYILÀDIGÀN TÀLÀBLÀR
Fransuz tilni î‘rgàtish muràkkàb jàràyîndir. Αquvchilàrgà nutq fàîliyati turlàri - î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuvni và til màtåriàli-låksikà, gràmmàtikà, fînåtikàni î‘rgàtish nàtijàsidà fransuz tildà î‘zàrî àõbîrît àlmàshish kî‘nikmàsi vujudgà kåltirilàdi.
«Tà’lim tî‘g‘risidà»gi Qînungà àsîsàn umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàrining V-IÕ sinflàridà fransuz tilni î‘qitishni shàrtli ràvishdà ikki bîsqichgà bî‘lish mumkin:
Birinchi bîsqich – nutq fàîliyatini tà’minlàydigàn kî‘ðginà màlàkà và kî‘nikmàlàrning àsîsi fransuz tilni î‘qitishning birinchi bîsqichi (V-VI sinflàr) dà shàkllàntirilàdi. Tà’limning dàstlàbki ikki yili dàvîmidà î‘quvchilàr tinglàb tushunish và gàðirish (îg‘zàki nutq) ni î‘rgànishàdi, bundà î‘qish và yîzuv î‘qitish vîsitàsi bî‘lib õizmàt qilàdi. E’tibîr àvvàlî, î‘rgànilàyîtgàn tilning fînåtik õususiyatlàrigà qàràtilàdi. Tàlàffuz, àyniqsà, îhàngni tî‘liq î‘zlàshtirish, urg‘uni tî‘g‘ri qî‘yish ustidà îlib bîrilàdigàn màshqlàr ikkinchi bîsqichdà hàm dàvîm ettirilàdi. Birinchi bîsqichning tà’limiy vàzifàsi î‘rgànilishi lîzim bî‘lgàn gràmmàtik hàmdà låksik màtåriàllàrni î‘zlàshtirib, õîtiràdà sàqlàsh và ulàrni nàmunà àsîsidà qàytà tiklàb, tàkrîrlàshni tàqîzî etàdi.
Tàrjimà muhim kî‘nikmà bî‘lib, muntàzàm ràvishdà shàkllàntirilib bîrilishi kåràk. Bîshlàng‘ich sinflàrdà sî‘zlàrni tàrjimà qilish judà fîydàlidir. Sî‘zlàrni tàrjimà qilàyîtgàndà fransuz vàînà tillàridàgi, yîki înà tili và fransuz tillàridàgi sî‘zlàr î‘rtàsidà nîmutànîsibliklàr yuzàgà kålishi kuzàtilàdi. SHu yî‘sindàî‘quvchilàrdà tàrjimà bu sî‘zni emàs bàlki mà’nîni fàhmlàsh dågàn tushunchà shàkllànàdi.
Birinchi bîsqich îõiridà î‘quvchilàr quyidàgi màlàkà và kî‘nikmàlàrni egàllàshlàri lîzim:
- hàrf và tîvushlàrni fàrqlàsh và àlîhidà idrîk qilish ;
- î‘qituvchi yîki diktîr îvîzini tinglàsh và ulàrgà tàqlid qilib tàlàffuz qilish;
- îg‘zàki nutq màvzulàrigà õîs bî‘lgàn sî‘z và ibîràlàrni tànlàb, ulàrni tåz và båõàtî qî‘llàsh;
- tànlàngàn sî‘z và sî‘z birikmàlàrini gràmmàtik qîidàlàrgà muvîfiq î‘z jîyigà qî‘yish yî‘li bilàn gàðlàr tuzish;
- tinglàsh hàmdà î‘qish jàràyînidà î‘zlàshtirilgàn låksik và gràmmàtik màtåriàllàr àsîsidà yangi màvzulàr bî‘yichà mulîqàt qilish uchun gàðlàr tuzish.
Ushbu bîsqichdà î‘quv ðrådmåti hàqidàgi dàstlàbki tushunchàlàr, uni î‘zlàshtirishdàgi qiyinchiliklàr hàmdà bu qiyinchiliklàrni bàrtàràf etish bîràsidàgi màlàkàlàr shàkllànàdi. Αquvchilàr yangi lingvistik tushunchàlàrni idrîk etàdilàr. Bir õil fikrni ifîdàlàydigàn turli tàrtibdà tuzilgàn gàðlàrni fransuz tildàgi, bà’zàn înà tilidàgi gàðlàrning tuzilishi bilàn tàqqîslàb tushunàdilàr.
Ikkinchi bîsqich. Bu bîsqich (VII-IX sinflàr) dà î‘qish, tinglàb tushunish, gàðirish và yîzuvni màqsàd màqîmidà egàllàsh dàvîm ettirilàdi. Ikkinchi bîsqichdà î‘quvchilàr î‘z nutqlàridà àyrim qiyinchiliklàrgà duch kålishlàri mumkin, ya’ni ulàrdà î‘rgànilgàn sî‘z và ibîràlàrni gràmmàtik qînun-qîidàlàrgà àsîsàn qî‘llàsh muàmmîsi vujudgà kålàdi. Bu esà î‘quvchilàrdàn til màtåriàllàrini tàrtibgà tushirish, umumlàshtirish và ulàrni zàrur bî‘lgàn jîydà qî‘llàsh màlàkàsini tàlàb qilàdi. Αqilgàn và tinglàngàn màtnlàr àsîsidà nutq kî‘nikmàlàri rivîjlàntirilàdi. Nutqning hàmmà turlàridà mustàqil ishgà kàttà àhàmiyat bårilgàn hîldà î‘quvchilàrning ijîdiy qîbiliyatlàri rivîjlàntirilàdi.
YUqîri sinflàrdà tàrjimà înà tili và fransuz tildàgi lingvistik tushunchàlàrning ifîdàlànish usullàrini tàqqîslàsh màqsàdidà ishlàtilàdi. Màsàlàn, fransuz tildà kålàsi zàmîn qàndày ifîdàlànàdi và bu înà tilidà qàndày àmàlgà îshirilàdi và bîshqàlàr. SHundày qilib bu ikki tàrjimà usuli î‘quvchining fransuz tildàn bilimini mustàhkàmlàydi. Nihîyat 9 sinfgà kålib î‘quvchilàr bu ikki àlîhidà-àlîhidà kî‘nikmàlàrni birlàshtiràdilàr và quyidàgi ikki turdàgi tàrjimà kî‘nikmàlàrini rivîjlàntiràdilàr. Birinchisi qisqà màtnlàrni fransuz tildàn înà tiligà àniq-ràvîn tàrjimà qilish. Ikkinchisi fransuz tildàgi màtnlàrni tinglàsh yîki î‘qish và màzmunini înà tilidà bàyîn etish.
Ikkinchi bîsqichning îõiridà î‘quvchilàr quyidàgi màlàkà và kî‘nikmàlàrni egàllàgàn bî‘lishlàri kåràk:
- î‘rgànilgàn låksik birliklàrni màtn tàrkibidà tushunish và ulàrni nutqdà qî‘llày îlish;
- î‘rgànilmàgàn låksik birliklàrning kîntåkstdàgi mà’nîsini ànglày îlish yîki ànglày îlmàgàn tàqdirdà lug‘àt yîrdàmidà tàrjimà qilib tushunish,
- bårilgàn màvzu yuzàsidàn gàðirish uchun kåràk bî‘làdigàn àktiv và ðàssiv låksik birliklàrni eslàsh và ulàrni nutq jàràyînidà qî‘llàsh;
- sî‘z và sî‘z birikmàlàrini gràmmàtik qîidàlàrgà àsîsàn tî‘g‘ri qî‘llàsh;
- gràmmàtik qîidàlàrni îg‘zàki và yîzmà nutqdà î‘quv dàsturi tàlàbi dàràjàsidà qî‘llàsh;
- îg‘zàki nutqdà til màtåriàlini qî‘llàshni tà’minlàydigàn umumtà’limiy usullàr (qiyîslàsh, tàhlil, sintåz qilish, tinglàsh, àjràtish) dàn fîydàlànishdàn tàshqàri quyidàgi màlàkàlàrni hàm egàllàshlàri kåràk;
- î‘zlàshtirilàdigàn låksik birliklàrni gàðdàgi mà’nîsigà kî‘rà tushunib àniqlàsh và ulàrni nutqdà qî‘llàsh;
- qî‘shmà gàðlàrni î‘zlàshtirish và ergàshgàn qî‘shmà gàðlàr hàqidà mà’lumîtgà egà bî‘lish;
- ikki tilli lug‘àt, gràmmàtik mà’lumîtlàr, turli î‘quv qî‘llànmàlàr và àdàbiyîtlàrdàn mustàqil fîydàlànà îlish kî‘nikmàlàrini tàkîmillàshtirish.
Fransuz tilni î‘qitishdàgi àmàliy, tà’limiy, tàrbiyaviy và rivîjlàntiruvchi màqsàdlàr và nutq màlàkàlàrigà qî‘yilàdigàn tàlàblàr màjmui tà’lim-tàrbiya jàràyînining bàrchà tàshkiliy shàkllàri, hàmdà turlàridà, àyniqsà dàrs và dàrsdàn tàshqàri màshg‘ulîtlàrdà àmàlgà îshirilàdi.
MÀMLÀKÀTSHUNÎSLIKKÀ ÎID MÀTÅRIÀLLÀR
Umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà fransuz tilni î‘rgànish båvîsità mulîqàt qilà îlishgà àsîs yîki ðîydåvîr yaràtishi lîzim.
Buning uchun tilni î‘rgànish jàràyînidà màqsàdgà intilgàn hîldà, ya’ni, àstà-såkinlik bilàn tili î‘rgànilàdigàn màmlàkàt tàriõi, hîzirgi hàyîti và urf-îdàtlàrini î‘rgànish kåràk.
Til birliklàrining qàysilàri àktiv, qàysilàri ðàssiv hîldà qî‘llàshi hàr bir jàmiyat mànfààtidàn kålib chiqqàn hîldà bålgilànàdi. Nutqdàn fîydàlànish qîidàlàri nutq etikåti bî‘lmish-milliylik, îmmàviylik, ràsmiy và nîràsmiyliklàr bilàn hàmîhàngdir.
Màmlàkàtshunîslik màtåriàllàri bàrchà sinflàrdà î‘rgànilàdi. Bundày màtåriàllàr tili î‘rgànilàyîtgàn màmlàkàt hàqidàgi mà’lumîtlàrni kî‘ðrîq bilishgà kumàklàshàdi.
.gif){kind=small}
