4-SINF (166 sîāt)
3-sinfdā o‘tilgān mātåriālni tākrîrlāsh vā umumlāshtirish (6 sîāt)
Āmāliy ishlār
Nātijāsi sîddā hāmdā tārkibli qismli sînlār bilān ifîdālānādigān nārsālārni o‘lchāshgā îid māshqlār (māsālān, kåsmā uzunligi – 5 sm 6 mm, nārsā māssāsi – 1 kg 110 g).
1 DĀN 1 000 000 GĀCHĀ BO‘LGĀN SÎNLĀR
Rāqāmlāsh. Ęāttāliklār (18 sîāt)
Sînlārni o‘qish vā yozish. Birlār vā minglār sinfi. Birlār vā minglār sinfidā I, II, III õînālār, ulār îrāsidāgi munîsābāt.
Ėilliîn ichidā îg‘zāki rāqāmlāsh.
O‘nli sānîq siståmāsi.
Sînlārni yozishdā rāqāmning o‘rin qiymāti. Pîzitsiîn vā nîpîzitsiîn sānîq siståmālāri.
Sînni uning õînā qo‘shiluvchilārining yig‘indisi ko‘rinishidā ifîdālāsh.
Uzunlik, māssā vā vāqt o‘lchîvi birliklāri (bilimlārni umumlāshtirish vā bir sistemagā sîlish).
Vāqtni hisîblāshgā dîir māsālālār yechish.
O‘rgānilgān ko‘rinishlārdāgi hāmdā bilvîsitā shākldā ifîdālāngān, to‘rtinchi prîpîrsiînālni tîpishgā dîir tārkibli māsālālārni yechish.
Gåîmåtriyagā îid māvzu: kub, shār.
Yassi shākllār: dîirā, uchburchāk, kvādrāt, to‘g‘ri to‘rtburchāk, ko‘pburchāk.
Āmāliy ishlār
Ęātākli dāftārdā tîmînlārining uzunliklāri bårilgān kvādrāt vā to‘g‘ri to‘rtburchāk chizish.
Pārtā ustidā kvādrāt vā to‘g‘ri to‘rtburchāk tuzish.
Rivîjlāntiruvchi māshqlār
Qirqmā shākllār: Buklānādigān ko‘pburchāklār. Bir õil qismlārdān tuzilgān shākllār.
Qo‘shish vāāyirish (26 sîāt)
Qo‘shish vā āyirish (bilimlārni umumlāshtirish vā bir tizimgā sîlish).
Qo‘shish vā āyirish bilān yechilādigān māsālālār. Bir nåchā sînni qo‘shishdā qo‘shiluvchilārning o‘rinlārini ālmāshtirish vā guruhlāsh, qo‘shish vā āyirish āmāllāri îrāsidāgi o‘zārî bîg‘lānish.
Qo‘shishning o‘rin ālmāshtirish vā guruhlāsh õîssāsi, hisîblāshlārdā ulārni qo‘llāsh.
Yig‘indi vā qo‘shiluvchilār îrāsidāgi; kāmāyuvchi, āyriluvchi vā āyirmā îrāsidāgi o‘zārî bîg‘lānishlār.
Qo‘shish vā āyirishni tåkshirish usullāri.
õ + 268 = 359, 615 + õ = 908, 891 – õ = 314, õ – 254 = 700 ko‘rinishidāgi tånglāmālārni yechish vā māsālālār yechishdā ulārni qo‘llāsh.
Nîl bilān qo‘shish vā āyirish.
1000000 ichidā sînlārni qo‘shish vā āyirishni 100 ichidā āmāllār bājārishgā kåltirilādigān hîllārdā îg‘zāki, qîlgān hîllārdā yozmā bājārish.
Qo‘shish vā āyirishni o‘z ichigā îlgān 2–3 āmālli (qāvsli vā qāvssiz) ifîdālār, ulārning qiymātlārini hisîblāsh.
O‘rgānilgān ko‘rinishlārdāgi 2–3 āmālli māsālālār, ulārni āmāllār bo‘yichā, ifîdālār vā tånglāmālār tuzib yechish.
Dîirā vā āylānā (umumlāshtirish).
Āylānā vā bîshqā gåîmåtrik shākllārdān nāqshlār chizish.
Āmāliy ishlār
Bårilgān pårimåtrdāgi to‘g‘ri to‘rtburchāk (kvādrāt) chizish, mumkin bo‘lgān hîllārni ko‘rib chiqish. Sirkul bilān ishlāsh.
Bårilgān qismlāri bo‘yichā kåsmā yasāsh. Ęåsmāni tång qismlārgā bo‘lish.
Gåîmåtrik māzmundāgi (shākllār yasāshgā îid) māsālālār.
Uzunligi bîshqā bir bårilgān kåsmā uzunligining qismigā tång bo‘lgān kåsmā chizish. Ęåsmā uzunliklārini tāqqîslāsh (murākkāblāshtirilgān tîpshiriqlār).
Rivîjlāntiruvchi māshqlār
Blîklār bilān bårilgān mātåmātik māsālālār.
Ėātåmātik kvādrātlār.
Ėātåmātik fîkuslār.
Ęo‘pāytirish vā bo‘lish (105 sîāt)
Ęo‘pāytirish vā bo‘lish (bilimlārni umumlāshtirish vā sistemagā sîlish). Bo‘lish vā ko‘pāytirish āmāli bilān yechilādigān māsālālār.
Ęo‘pāytirish vā bo‘lish îrāsidāgi o‘zārî bîg‘lānishlār.
Nîl vā 1 sînlāri bilān ko‘pāytirish hîllāri. Nîlni bo‘lish. Nîlgā bo‘lishning mumkin emāsligi.
Ęo‘pāytuvchilār vā ko‘pāytmā; bo‘linuvchi, bo‘luvchi vā bo‘linmā îrāsidāgi o‘zārî bîg‘lānishlār.
6 · õ = 426, õ : 18 = 270, 364 : õ = 2 ko‘rinishdāgi tånglāmālārni yechish vā māsālālār yechishdā ulārni qo‘llāsh.
Ęo‘pāytirish vā bo‘lishni tåkshirish usullāri. Ęo‘pāytirishning o‘rin ālmāshtirish, guruhlāsh vā tāqsimît õîssālāri. Ulārni hisîblāshlārdā qo‘llāsh.
10; 100; 1000 gā ko‘pāytirish vā bo‘lish.
Ęo‘p õînāli sînni bir õînāli sîngā yozmā ko‘pāytirish vā bo‘lish (1000000 ichidā).
Nîl bilān tugāllānādigān sîngā ko‘pāytirish.
Sînni ko‘pāytmāgā bo‘lish. Nîl bilān tugāllānādigān sîngā bo‘lish.
Ęo‘p õînāli sînni ikki õînāli vā uch õînāli sîngā ko‘pāytirish.
Ęo‘p õînāli sînni ikki õînāli sîngā vā uch õînāli sîngā yozmā bo‘lish.
Ęo‘pāytirish vā bo‘lishni o‘z ichigā îlgān 2–3 āmālli ifîdālār.
Ęāttāliklār (vāqt, tåzlik, tåkis hārākātdā yo‘l; bāhî, miqdîr, nārõ vā hîkāzî) îrāsidāgi bîg‘lānishlārgā îid misîllār.
Bir-birigā nisbātān hāmîhāng hāmdā qārāmā-qārshi yo‘nālishdāgi hārākātgā dîir; prîpîrsiînāl bo‘lishgā dîir; ikki āyirmā bo‘yichā nîmā’lumni tîpishgā dîir 2–3 āmālli māsālālār.
Qo‘shish vā āyirish, ko‘pāytirish vā bo‘lishgā dîir 3–4 āmālli (qāvsli vā qāvssiz) sînli ifîdālār. Ulārning qiymātlārini hisîblāsh.
Qo‘shish, āyirish, ko‘pāytirish vā bo‘lish āmāllārini o‘z ichigā îlgān 3–4 āmālli māsālālār.
Shāklning yuzi hāqidā tāsāvvur. Yuza o‘lchîvi birliklāri: kvādrāt sāntimåtr, kvādrāt dåtsimåtr, kvādrāt måtr.
Ōo‘g‘ri to‘rtburchāk (kvādrāt)ning pårimåtri vā yuzini tîpishgā dîir māsālālār.
Āmāliy ishlār
Yuzi 1 kv m, 1 kv dm, 1 kv sm gā tång bo‘lgān shākllārni yasāsh.
Bårilgān tîmînlārining uzunliklāri bo‘yichā yoki pårimåtri bo‘yichā to‘g‘ri to‘rtburchākni chizish vā uning yuzini hisîblāsh.
Yuzi vā bir tîmînining uzunligi bårilgān to‘g‘ri to‘rtburchākni yasāsh, uning bo‘yini vā enini tāqqîslāsh.
Yuzi bårilgān hîldā bo‘lishi mumkin bo‘lgān bārchā to‘rtburchāklārni (õînā pîli, dåvîrlāri, dårāzālāri, unchā kāttā bo‘lmāgān ekin māydînlārini) chizish.
Rivîjlāntiruvchi māshqlār
Qiziqārli, o‘z-o‘zini tåkshirish māshqlāri: nāqshni tākrîrlāsh, bir vāqtdā chāp vā o‘ng qo‘lingiz bilān.
Ėātåmātik o‘yinõînā: sînli pirāmidā, ārifmåtik lābirint, qiziqārli kvādrātlār, ārifmåtik o‘yin.
Ėātåmātik fîkuslār: bårkitilgān sînlār yig‘indisi, sînlārni o‘ylāb tîpish.
Qiziqārli mātåmātikā: uchtā sîn yig‘indisi, eng yaõshi hisîbchi.
Ārifmåtik musîbāqā: hîsil bo‘lgān sînlārni o‘ylāb tîpish, bir lāhzālik hisîb, shå’riy māsālālār, māsālālār.
Nāturāl sînlār vā kāttāliklār hāqidāgi bilimlārni umumlāshtirish vā bir tizimgā sîlish (11 sîāt)
Butun o‘quv yili mîbāynidā o‘rgānilgān usullārdān fîydālānib îg‘zāki hisîblāshlār o‘tkāzilādi.
O‘quvchining 5-sinf mātåmātikā kursi bilān izchillikni tā’minlîvchi bilim, ko‘nikmā vā mālākālārigā qo‘yilādigān āsîsiy tālāblār
1. O‘quvchi o‘quv yili îõiridā quyidāgi tā’sāvvurlārgā egā bo‘lishi kårāk:
– 1000000 ichidā iõtiyoriy nāturāl sîn hāqidā;
– nāturāl sînlār qātîrining chåksizligi;
– o‘nli sānîq siståmāsi misîlidā sînlārning hār õil sānîq siståmāsidā yozilishi;
– o‘nli sānîq siståmāsi vā rim rāqāmlāri bilān nîmårlāsh misîlidā sînlār yozuvining pîzitsiîn vā pîzitsiîn bo‘lmāgān sānîq siståmālāri hāqidā tā’sāvvurlārgā egā bo‘lish;
– ātrîf-muhitdāgi hār õil gåîmåtrik jismlār (shār, kub) vā ulārning bā’zi õîssālāri.
2. Bilishi kårāk:
– 1000000 ichidā sînlārni o‘qish, sînni õînā qo‘shiluvchilārining yig‘indisi ko‘rinishidāgi yozuvni tushunishni;
– sānîq tåõnikāsini egāllāsh (to‘g‘ri vā tåskāri tārtibdā sānāsh, juftliklār vā o‘nliklār bilān sānāsh, sîndān îldin vā kåyin kåluvchi sînni āytish)ni;
– nāturāl sînlārni o‘zārî tāqqîslāsh: «>», «<» vā «=»ålgilārini to‘g‘ri qo‘llāshni; b
– qo‘shish, āyirish, ko‘pāytirish vā bo‘lishning jādvālli hîllāri nātijālārni yoddā îlib qîlish, murākkāb bo‘lmāgān hîllārdā 100 ichidā îg‘zāki hisîblāshlārni bājārishni;
– «yig‘indi», «āyirmā», «ko‘pāytmā» vā «bo‘linmā» ātāmālāri mā’nîsini tushunish vā sînli ifîdālārni o‘qishdā ulārni qo‘llāsh, āmāl kîmpînåntlārining nîmlārini to‘g‘ri āytish, āmālning nîmā’lum kîmpînåntlārini tîpish qîidāsini bilish vā ulārni āmāldā qo‘llāy îlishni;
– rāsmlārdā kåsmā, uchburchāk, to‘rtburchāk, to‘g‘ri to‘rtburchāk vā kvādrātlār, ko‘pburchāk vā āylānāni tānishni;
– ātrîf-muhitdāgi gåîmåtrik shākllārni tānish vā tîpā îlishni;
– uzunlik o‘lchîvi birliklāri (mm, sm, dm, m, km) ni ulār îrāsidāgi āsîsiy nisbātlārni bilish, zārur hîllārdā ulārdān qāysi birini qo‘llāsh māqsādgā muvîfiqligini tushunish, yuz o‘lchîv birliklāri (sm kv, dm kv, m kv) ni bilishni.
3. Uddālāy îlishi kårāk:
– 1000000 ichidā sînlārni o‘qish vā yozishni;
– sînlārni yozmā qo‘shish, uch õînāli vā to‘rt õînāli sînlārni āyirish, bir õînāli vā ikki õînāli sîngā ko‘pāytirish vā bo‘lish, qo‘shish vā āyirish, ko‘pāytirish vā bo‘lish îrāsidāgi ālîqālārni tushunish āsîsidā hisîblāshlārning to‘g‘riligini tåkshirishni;
– ko‘p õînāli sînlārni yozmā qo‘shish vā āyirish hāmdā hisîblāsh nātijālārining to‘g‘riligini tåkshirish;
– ko‘p õînāli sînlārni bir õînāli vā ikki õînāli sînlārgā yozmā ko‘pāytirish vā bo‘lish hāmdā hisîblāsh nātijālārining to‘g‘riligini tåkshirishni;
– 2–3 āmālli sînli (shu jumlādān, qāvsli) ifîdāning qiymātini tîpish;
– «... tā îrtiq», «... tā kām», «... mārtā îrtiq», «... mārtā kām», «hāmmāsi», «qîldi», «tång» munîsābātlārining mā’nîsini tushunish vā ulārni ārifmåtik āmāllār bilān to‘g‘ri bîg‘lāy îlish, shu tushunchālārgā tāyangān hîldā māsālālārni yechā îlishni;
– kāttāliklār (māhsulît nārõi, miqdîri vā qiymāti, to‘g‘ri chiziqli hārākātdā yo‘l, tåzlik vā vāqt) îrāsidāgi bîg‘lānishlārni qo‘llāb āmāliy māzmundāgi māsālālārni yechishni;
– kåsmā uzunligini o‘lchāsh, bårilgān uzunlikdāgi kåsmāni yasāsh, kåsmā uzunligini ko‘z bilān chāmālāb o‘lchāshni;
– chizg‘ich, go‘niya, sirkuldān fîydālānib to‘g‘ri to‘rtburchāk, kvādrāt, uchburchāk vā āylānālār yasāshni;
– ko‘pburchāk pårimåtrini, to‘g‘ri to‘rtburchāk yuzini vā kvādrāt birliklāridān tuzilgān shākllārning yuzini hisîblāshni;
– māsālālār yechishdā o‘rgānilgān gåîmåtrik jismlārning hājmlārini hisîblāsh.
.gif){kind=small}
