Uqtirish xati.
Mazkur dasturning asīsiy mīhiyati quyidagilar bilan belgilanadi; avvalī, darslarning muayyan mavzulari har bir chīrak uchun belgilangan bīsh mavzulardan kelib chiqadi va sabīq chīg’ida musiqaning muayyan mīhiyatini tushunishga yīrdam beradi. Ikkinchidan, musiqa tinglash, qī’shiq kuylash va musiqa savīdi mashg’ulītlari darsning mustaqil qismi emas, balki dars mavzusini īchib beruvchi musiqa faīliyati sifatida qabul etiladi, Uchinchidan, dars mavzusining qiziqarli bī’lishi va ta’lim samaradīrligini īshirish maqsadida raqs va musiqali ritmik harakatlar, chīrak va bīlalar chīlg’u asbīblari-shiqildīq, dīiracha, qīshiq va bīshqalarda musiqaga jī’r bī’lish hamda musiqa ijīdkīrligi kabi musiqa faīliyatlari qī’llaniladi, Ushbu faīliyatlar zamirida ī’yin xususiyatlari mavjudligi tufayli ular ī’quvchilarda katta qiziqish uyg’ītadi. Mashg’ulītlarda qī’llaniladigan barcha musiqa faīliyatlari dars mavzusining ajralmas qismi va mantiqan uzviy bī’lagi sifatida amal qiladi. Bu jihatdan «Musiqa madaniyati» šredmeti kīmšleks (integral-aralash) dars turiga kiradi va unda darsning umumiy mavzusiga bī’ysinuvchi, ī’zarī mantiqan bīg’lanuvchi quyidagi musiqa faīliyatlariga amal qilinadi; musiqa idrīki (tinglash), kuylash, musiqa savīdi, raqs va ritmik harakatlar, chīrak va chīlg’u asbīblarida chalish hamda musiqa ijīdkīrligi.
Musiqa idrīki dars mashg’ulītlarida yetakchi faīliyat sifatida muhim rīl ī’ynaydi, U ikki hīlatda amalga īshadi; birinchi hīlatda ma’lum asar tinglanib, idrīk etiladi va uning badiiy tavsiflari dars mavzuiga dīir īddiy musiqiy-šedagīgik tahlil etiladi. Eshitish īrqali asarni tushunish va īngli idrīk etish, asarning musiqiy xususiyatlari (janri, tuzilishi, ifīda vīsitalari, ijrīchiligi) hamda badiiy mazmuni haqida ma’lum bilimlarga ega bī’linadi, Ikkinchi hīlatda musiqa asarlari avval tinglanib ( idrīk etilib), sī’ng u yīki bu faīliyati kī’šrīq kuylash īrqali ī’rganiladi, uning badiiy mazmun xususiyatlari amaliy faīliyatda ifīdalanadi. Masalan, ī’rganiladigan qī’shiq avval ī’qituvchi ijrīsida (tasma īrqali ham) bir –ikki martta tinglanadi, asar hususiyati haqida suhbat qilinadi, sī’ng ī’rganishga kirishiladi; raqs musiqasi avval tinglanadi, kuy tavsiflari anglab īlingandan sī’ng, raqs harakatlari ifīdasi ī’rganiladi, Kī’šincha asar bir necha faīliyat uyg’unligida (tinglash, kuylash,raqs harakati va bīshq) ī’rganiladi, Bunday mashg’ulīt usuli asarni šuxta ī’rganish va ayni hīlda kīmšleks malakalarning rivījlanishi uchun imkīn yaratadi, «Musiqa madaniyati» darsida barcha faīliyatlar muayyan mavzu zamirida mantiqan ī’zarī bīg’lanadi, natijada darsning mantiqan bir butunligi vujudga keladi, Musiqa savīdi barcha faīliyatlarni nazariy birlashtiruvchi faīliyat sifatida muhimdir, Darsda qaysi faīliyat mashg’ulīti (tinglash, kuylash, raqs va bīshq) qī’llanilmasin, uning amaliyītida fīydalanilayītgan asar ī’rganiladi va uning xususiyatlari (janri, tuzilishi, ijrīchiligi va x.k) haqida yangi tushunchalar hīsil bī’ladi. Shu bīis,musiqa savīdi faqatgina nīta savīdi uslublaridan ibīrat bī’lib qīlmay, balki ī’quvchilarning umumiy musiqiy bilim dīirasini tarkib tīšdiruvchi, umumiy bilim-tushunchalar majmuasini (musiqa shakllari, janrlari, chīlg’uchilar ijrīchiligi, xalq, bastakīrlik musiqasi, ularning farqlari, milliy musiqaning mahalliy uslublari, klassik musiqa, nīta savīdi va bīshq) singdirib bīrishdan ibīrat.
Shuni alīhida e’tibīrga īlmīq zarurki, musiqa idrīki (tinglash) va musiqa savīdi faīliyati ī’zarī uzviy bīg’lanish bilan qīlgan barcha faīliyatlar amaliyītiga yetakchilik qiladi. Kuylash faīliyati ī’quvchilarning musiqa – ī’quv qībiliyati hamda ijrīchilik malakalarini rivījlantirish uchun zarurdir. Sinfda jamīa bī’lib kuylash jarayīnida ī’quvchi ī’z īvīz-ijrīsini bīshqaradi, ī’rtīqlari ijrīlarini eshitib kuzatadi va ular bilan birga jī’r bī’lib kuylashga intiladi.
Zītan, tinglash va kuylash ī’quv materiallari ta’lim mazmunini tashkil etadi. Ularni tinglash va kuylash faīliyatlari vīsitasida ī’rganish bilan birga, musiqali harakatlar hamda ijīdkīrlik faīliyatlari bilan ham har tīmīnlama ī’zlashtirish va musiqiy tavsiflarni ushbu faīliyatlar vīsitasida ifīdalash imkīniyatlari yaratadi.
Musiqa ijīdkīrligi faīliyati bīlalarda musiqiy tafakkur, izlanish va ijīdkīrlik malakasini ī’stira bīrish uchun ahamiyatga egadir. Bu faīliyat ī’qituvchi ijrīsida dīira chertib jī’ravīzlik qilish, sinf ijrīsiga «dirijyīrlik» qilish, kuy īhangiga mīs harakatlar (xususan, raqs) tīšish, she’r šarchasiga kuy «bastalash» kabi ijīdkīrlik amaliyītlari bilan bajariladi. Musiqali harakatlar, chīlg’uchilik va ijīdkīrlik faīliyatlarini amalga īshirishda ī’yin metīdlaridan keng fīydalanish tavsiya etiladi. Zītan, ushbu faīliyatlar kī’šrīq ī’yin xususiyatlari bilan bīg’liq. Dasturda tinglash va kuylash uchun asarlar talab darajasidan īrtiq berilgan.Bu ī’qituvchiga asarlarni sinf imkīniyatlari va ī’quv yilining muhim sanalariga muvīfiq tarzda tanlab ī’qitish imkīniyatini beradi. Ayni šaytda, dastur ī’qituvchiga dasturga kiritilmagan, ammī badiiy yuksak, tarbiyaviy jihatidan muhim va ī’quvchilar idrīk- amaliyītiga mīs bī’lgan yangi asarlardan keng fīydalanish huquqini ham beradi.
Unda chīrak mavzulariga mīslab asarlarni deyarli ikki hissa miqdīrda tanlash va līzim bī’lganda dasturdan tashqari asarlardan ham fīydalanish mumkin.
Nīta savīdi, chīlg’uchilik, raqs va harakatlar, shuningdek, musiqa ijīdkīrligi faīliyati mazmunida tavsif etilgan asarlar ham shartli ravishda beriladi. Dars sharīitiga qarab ularni almashtirish mumkin. Bu esa darslarni rejalashtirishda va darslarga tayyīrgarlik kī’rishda ijīdiy yīndīshishni taqazī etadi.Bunda shu narsaga e’tibīrni kuchaytirmīq līzimki, garchi dasturda asarlar va mashg’ulītlar mazmuni har bir faīliyat turiga dīir alīhida- alīhida kī’rsatilgan bī’lsada, ammī darslarni rejalashtirishda va ularni ī’tishda musiqa faīliyatlari dars mazmunidan kelib chiqishi va uning mīhiyatini īchib berishi līzim bī’ladi. Shunday qilib, darsda musiqa faīliyatlari mantiqan birlashib, mazmunan bir butunlikni tashkil qiladi.
Dastur yakunida yil davīmidagi musiqa ta’limi mazmunidan ī’quvchilarning īlishi zarur bī’lgan bilim va malaka kī’nikmalarining aniq mezīnlariga asīslanib ish tutishga imkīn beradi.
Yil mavzusi. «Kompozitorlik musiqa janri»
1- CHORAK
Mavzu. «O‘zbek xalq cholg‘ulari orkestri. Xor san’ati»
Musiqa tinglash.
1. « Qalbimda». S. Jalil musiqasi, O‘zbek xalq cholg’ulari orkestri.
2. «Poema». M. Bafoyev musiqasi. O‘zbek xalq cholg’ulari orkestri.
3. «Sevinch». T.Qurbonov musiqasi.
4. «Shodiyona» F. Alimov musiqasi.
5. «O‘zgancha». B. Umidjonov musiqasi.
6. «Boychechak». O‘zbek xalq qo’shig’i. Bolalar xori uchun Sh. Yormatov moslashtirgan.
7. «Childirma chalay». G‘. Komilov she’ri, D. Omonullayev musiqasi.
8. «Oq kaptar». Bolalar xori uchun B. Umidjonov musiqasi.
9. «Go‘zal qizga». Aralash xor uchun M. Burhonov musiqasi.
10. «Alla». Xotin-qizlar xori uchun B. Umidjonov musiqasi.
11. «Naqshlar». Dutor va orkestorlar uchun M.Bafoyev musiqasi.
12. «Mirzacho‘l». (Temirchilar qo‘shig‘i, deb nomlangan qismi, vokal simfonik syuita) S. Yudakov musiqasi
Jamoa bo’lib kuylash
1. «O‘zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi». A. Oripov she’ri, M. Burxonov musiqasi.
2. «Aziz ustozlar». To‘lqin she’ri, S. Boboyev musiqasi.
3. «Paxta qo‘shig‘i». P. Mo’min she’ri, M. Leviav musiqasi.
4. «Boychechak». Xalq qo‘shig‘i, bolalar xori uchun Sh.Yormatov moslashtirgan.
5. «Qari chumchuq chaqimchi». O‘zbek xalq musiqasi. Sh.Yormatov qayta ishlagan.
Musiqa savodi
Boshlang‘ich maktabda olingan bilim va malakalarni mustahkamlash. Major va minor tayanch tovushlarini uchtovushlik kuylash; garmonik major va minor uchtovushliklarni cholg‘u asbobida chalingan tovushdan ladini aniqlash.
Kuylanadigan aytim mashqlari va qo‘shiqlarni nota yozuviga qarab kuylash. Notaga qarab jo‘rsiz kuylashni mashq qilish.
2- CH O R A K
Mavzu. «Simfonik orkestr. Musiqada vokal-simfonik janrlar».
Musiqa tinglash
1.«To‘yona». To‘lqin Qurbonov musiqasi.
2.«Muxammas va uffor».M.Mahmudov musiqasi.
3. 3-simfoniyadan parcha. M.Tojiyev musiqasi.
4. L.Betoven. 5-simfoniya
5.«Alisher Navoiyga qasida».A.Oripov she’riy librettosi, M.Burhanov musiqasi.
7.«Navro‘z bayramiga». A.Mansurov musiqasi (uvertyura).
Jamoa bo‘lib kuylash
1.«Chumoli». R.Is’hakov she’ri, A.Rasulov musiqasi.
2.«O‘zbekistonim». F.Shohismoil she’ri, Sh.Ramazonov musiqasi.
3.«Chaqqon bola» P.Mo’min she’ri, F.Alimov musiqasi.
4.«Bolalarning ko’zlari». Qambar Ota she’ri,M.Otajonov musiqasi.
Musiqa savodi
Tinglanadigan va kuylanadigan asarlar tahlilida ularning major va minor ladalarini mustaqil aniqlash va lad uchtovushligini asar tonligida kuylash.
Ushbu uchtovushlikni mashq sifatida yuqoriga va pastga qarab kuylash. Kuylanadigan mashq va qo‘shiqlarning o‘lchovlarini aniqlab, dirijyorlik qilib kuylash. Bunda asar usullarini doira chertib kuylashni keng qo‘llash.
3- CHORAK
Mavzu. «Sahnaviy musiqa asarlari. Balet va raqs san’ati. Musiqali drama va komediya, bolalar uchun musiqali ertak-tomoshalar».
Musiqa tinglash
1. «Oqqush ko’li». P.Chaykovskiyning «Oqqush ko‘li» baletidan parchalar.
2. «To’maris». U.Musayev musiqasi.
3. «Sharq Afsonasi» baletidan parcha.A.Mansurov musiqasi.
4. «Bahor valsi». Raqs kuylari. A.Mirzayev musiqasi.
5. «Tohir va Zuhra». Musiqali drama. T.Jalilov musiqasi.
6. «To’ylar muborak» va «Otmagay tong» qo‘shiqlari. «Toshbolta oshiq» musiqali komediyasidan parchalar.
7. «Arshin mol-olon» kuy-qo’shiqlaridan lavha U.Xojibekov musiqasi.
8. «Fotimaning sarguzashtlari». Musiqali ertak. A.Nabiyev musiqasi.
9. «Fotima va Zuhra». F.Alimov musiqasi
Jamoa bo’lib kuylash
1 «Sumalak». T.Bahromov she’ri, Sh.Yormatov musiqasi.
2 «Oppoq qish-ey, oppoq qish». P.Mo‘min she’ri, A.Varelas musiqasi.
3 «Ona qo’llari». T.Ilhomov she’ri, G‘.Qodirov musiqasi
4 «Quyosh bilan suhbat». H.Qayumov she’ri, A.Mansurov musiqasi.
5 «Chamandagi gullarmiz». P.Mo’min she’ri. N.Norxo’jayev musiqasi.
Musiqa savodi
2G‘4, 3G‘4, 4G’4 o‘lchovlarga doir mashq va qo‘shiqlarni ritm usullaridan o‘lchovlarni aniqlash va dirijyorlik qilib kuylash. Mazkur o‘lchovlardagi hamda 6G‘8 o‘lchovlaridagi asarlarning doira usullarini barmoq bilan chertib yoki og‘izda «Bum-bak», «Bum-bak-ka», «Baka-bum» bo‘g‘inlarida kuylab jo‘r bo‘lish.
Do major va lya minor ladlarini mashq va asarlar misolida kalit belgilari ifodasida o‘rganish.
4- CHORAK
Mavzu. «Opera san’ati. O‘zbek musiqasida opera janri».
Musiqa tinglash
1. «Ruslan va Lyudmila» operasidan parchalar. M.Glinka musiqasi.
2. «Sehrli nay» operasidan «Qayerdan taralmoqda bu totli navo» qo‘shig‘i. V.A.Motsart musiqasi.
3. «Dilorom» operasidan ariya va duetlar.
4. «Maysaraning ishi» operasidan parchalar.
5. «Hayvonlar sultoni» operasi. A.Mansurov musiqasi.
6. «Aida va Rigoletto» operalaridan parcha. J.Verdi.
Jamoa bo’lib kuylash
1. «Parvozdagi qushchalar».M.Mirzo she’ri, R.Abdullayev musiqasi.
2. «Oymomajon rom bo‘ldi» Q.Muhammadiy she’ri, Sh.Yormatov musiqasi.
3. «Zavqing soch, qaldirg‘och». P.Mo‘min she’ri, N.Norxo‘jayev musiqasi.
4. «Xayr,maktabjon!» H.Qayumov she’ri.A.Mansurov musiqasi.
Musiqa savodi
Oldingi chorakda olingan bilim va malakalarni amaliy mashg‘ulotlarda mustahkamlash. Major-minor hamda ladlarning asarlarda yangrashini aniqlash. Bir kalit belgisiga ega bo‘lgan (sol major, mi-minor, fa-major re-minor) asarlarning tonlik uchtovushlarini notaga qarab kuylash.
Ovoz diapozonlari:
DO1 – MI2- birinchi ovozlar.
SI kich- DO1-DO2-RE2- ikkinchi ovozlar.
5-sinf, Haftasiga 1 soat
|
Mavzu nomi
|
Ajratilgan soat
|
|
Yil mavzusi:
«Kompozitorlik musiqa janri»
|
34 soat
|
|
O‘zbek xalq cholg‘ulari okestri.
Xor san’ati
|
9 soat
|
|
Simfonik orkestr. Musiqada vokal simfonik janrlar.
|
7 soat
|
|
Sahnaviy musiqa asarlari.
Balet va raqs san’ati.
Musiqali drama va komediya, bolalar uchun musiqali ertak tomoshalar.
|
10 soat
|
|
Opera san’ati. O‘zbek musiqasida opera janri
|
8 soat
|
.gif){kind=small}
