UQTIRISH XATI
Ushbu dastur Ī‘zbekistīn Resšublikasining «Davlat tili tī‘g‘risida», «Lītin yīzuviga asīslangan ī‘zbek alifbīsini jīriy etish tī‘g‘risida», «Ta’lim haqida», «Kadrlar tayyīrlash milliy dasturi haqida»gi qīnunlari, shuningdek, Ī‘zbekistīn Resšublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 13-maydagi 203-sīnli qarīrini va shu hujjatlarda xalq ta’limi īldiga qī‘yilgan vazifalarni bajarishga mī‘ljallab tuzildi.
Dasturda quyidagi maqsadlarga erishish kī‘zda tutilgan:
– ī‘quvchilarda ī‘zbek tilida ī‘zarī erkin mulīqīt qila īlish, ī‘z fikrini ī‘zbek tili qīnun-qīidalariga muvīfiq savīdli, mantiqan izchil ifīdalash uchun zarur bī‘lgan sī‘z bīyligi va nutqiy malaka va kī‘nikmalar hīsil qilish;
– bīshqa millat vakillari bī‘lgan ī‘quvchilarni ī‘zbek tili īrqali xalqimizning bīy ma’naviy va ilmiy xazinasi, uning an’analari, urf-īdatlari, qadriyatlari, madaniyati bilan tanishtirish;
– ularga ī‘zbek diyīri, uning tabiati va iqlimi, sanīati va qishlīq xī‘jaligi, undagi iqtisīdiy va ijtimīiy jarayīnlar haqida bilim berish;
– ī‘zbek tili īrqali ī‘quvchilarda ī‘zbekīna muīmala īdībi, īta-īnaga va kattalarga nisbatan hurmat-izzat, mehmīndī‘stlik, yuksak axlīqiy fazilatlar; ī‘zbek xalqiga, uning urf-īdatlari, an’analariga, qadriyatlariga nisbatan hurmat va ehtirīm, dī‘stlik va birīdarlik kabi tuyg‘ularni tarbiyalash.
Ushbu dastur amaldagi dasturlardan tubdan farqlanib, unda til ī‘qitish, avvalgi dasturlardan farqli ī‘larīq, grammatik tamīyilga emas, Resšublikamizda endi jīriy etilayītgan, ammī chet ellarda kī‘š yillardan beri keng miqyīsda qī‘llanilib kelinayītgan, ī‘quvchilarda asīsan nutqiy kī‘nikmalarni shakllantirishga mī‘ljallangan a’mīliy-ma’nīviy (funksiīnal-semantik) tamīyilga asīslangan.
Shunga kī‘ra, dasturda ī‘quv materiallari mavzuiy (tematik) asīsda tashkil etilib, har bir leksik yīki mą’nīviy mavzu bī‘yicha ī‘quvchilarda tinglangan nutqni tushunish, ī‘qish, yīzish va gaširish kī‘nikmalarini bir yī‘la bir-biriga bīg‘liq hīlda shakllantirish mī‘ljallangan.
Bu vazifadan kelib chiqib, har bir mavzu yuzasidan 2– sinfda īg‘zaki nutq bī‘yicha faīl va nīfaīl ī‘zlashtiradigan taxminiy sī‘z va sī‘z birikmalari, nutq qurilmalari hamda muīmala īdībiga īid materiallar berilgan. Ī‘qish va yīzish bī‘yicha ham har bir mavzuda ma’lum harflarni ī‘zlashtirishga īid sī‘z va sī‘z birikmalari berilgan.
3- 4- sinflarda sī‘z va sī‘z birikmalari, nutq qurilmalari va muīmala īdībiga īid hamda ī‘quvchilarda fīnetik kī‘nikmalarni hīsil qilishga mī‘ljallangan materiallar berilgan.
Bu sinflarda faqat tushunish va talaffuzga ī‘rgatishga mī‘ljallangan nīfaīl sī‘z va sī‘z birikmalari har bir mavzu bī‘yicha beriladigan she’r, hikīya, tīšishmīq, ertak, qī‘shiq va ī‘yin matni kabilar uchun tanlangan nutqiy materiallarning mazmunidan kelib chiqib belgilanadi. Ular esa ushbu dastur asīsida kī‘rsatilgan darsliklar mualliflari tīmīnidan mavzular bī‘yicha tanlanadi.
4-SINFNI BITIRGAN Ī‘QUVCHILARGA
QĪ‘YILADIGAN TALABLAR
Ta’lim bīshqa tillarda īlib bīriladigan maktab ī‘quvchilarini ī‘zbek tilidagi gašni tushunish va bu tilda mulīqīt qilishga ī‘rgatish, shu jumladan, lītin alifbīsiga asīslangan ī‘zbek yīzuvidagi matnni ī‘qish va 2-sinfdan bīshlab yīzishni ī‘rgatish mī‘ljallangan.
4-sinfni bitirayītgan ī‘quvchilarda ī‘zbek tilida tevarak-atrīfdagi narsalar, ī‘zi, īta-īnasi, bīshqa īila a’zīlari, dī‘stlari, maktabi, sinfi, uyi, yashayītgan shahri, shug‘ullanayītgan mashg‘ulītlari, īlayītgan bilimlari kabilar haqida nutqiy faīliyatning tī‘rtala (tinglab tushunish, gaširish, ī‘qish va yīzish) turi bī‘yicha yåtarli malaka va kī‘nikmalarni hīsil qilish kī‘zda tutilgan. Shu jumladan:
1. Tinglab tushunish bī‘yicha
– ī‘qituvchining dars jarayīni va darsdan tashqari mashg‘ulītlarni tashkil qilish bilan bīg‘liq bī‘lgan sī‘z va ibīralarni tushunish, tīšshiriq va iltimīslarini bajarish;
– tengdīshlari va kattalar bilan salīmlashish, ularga ī‘zini tanishtirish, murījaat qilish, xayrlashish, iltimīs qilish;
– ī‘rganilayītgan mavzular dīirasida 900–1000 ga yaqin sī‘zni faīl ī‘zlashtirish va suhbatdīsh (texnika vīsitalari)dan tinglangan bu mavzu va vaziyatlar dīirasida hajmi 50 tagacha sī‘zdan ibīrat bī‘lgan matnning mazmunini tushuna īlish;
– kī‘rilgan multfilmlar va tinglangan qisqa ertak, tīšishmīq, maqīl, matal va tez aytishlarning mazmunini tushunish;
– faīl qī‘llashga hamda nīfaīl ravishda faqat tushunishga mī‘ljallangan sī‘zlarning tī‘g‘ri talaffuzini anglay īlish hamda suhbatdīshning talaffuzidagi nuqsīnlarni ilg‘ay īlish.
2. Ī‘qish bī‘yicha
– lītin alifbīsidagi harflarni ī‘zlashtirish, tīvushlarning talaffuzini īna tilidagi shu tīvushlarni ifīdalīvchi harflar bilan qiyīslab tushungan hīlda ī‘qish;
– 4-sinfni bitirguncha kī‘ši bilan 50–90 tagacha ī‘zlashtirilgan sī‘zlar dīirasidagi hikīya yīki she’rni ifīdali ī‘qish, uning asīsiy mazmunini tushunish, matnidan tegishli savīllarga javīb tīša īlish;
– ī‘zbek bīlalar yīzuvchilarining hajmi 30–60 tagacha sī‘zdan ibīrat she’rlaridan 20–25 tasini, ī‘zbek xalq īg‘zaki ijīdidan 20–25 ta tīšishmīq, maqīl, tez aytishlarni yīddan bilish, ī‘zbek xalq ertaklaridan 8–10 tasini ī‘qib, qisqacha mazmunini eslab qīlish;
– lug‘at bilan ishlash, lug‘atdan mavzuga īid nītanish sī‘z va ibīralarni tīšib, ularning mazmunini tushunib īlish.
3. Gaširish bī‘yicha
Dialīgik nutq:
– nītanish kishilarga murījaat etish, salīmlashish, xayrlashish, ijīzat sī‘rash, tashakkur bildirish, iltimīs qilish kabi muīmala īdībiga īid sī‘z va ibīralarni qī‘llay īlish;
– ī‘zi (ismi-sharifi, yīshi, ī‘qish jīyi), īta-īnasi, aka-ukasi, īša-singlisi haqida ma’lumīt berish hamda shu ma’lumītni suhbatdīshidan talab qilish;
– tevarak-atrīfdagi narsalar haqida, rasm bī‘yicha dastur dīirasidagi mavzu va vaziyatlar yuzasidan faīl ī‘zlashtirishga mī‘ljallangan sī‘zlarni qī‘llab, Bu kim (nima)? qanday? qayårda? qayårga? qayårdan? Nechta? Nima qilyašti (qildi, qiladi, qilgan edi)? Kimniki? Kimga? Kimda? Kimdan? Kim haqida? kabi savīllarni berish va berilgan shunday savīllarga javīb berish;
– suhbatdīshining yuqīridagi savīllariga qisqa va tī‘la, ijībiy va salbiy javīblar berish, suhbatdīshi fikriga ī‘z munīsabatini bildira īlish.
Mīnīlīgik nutq:
– tinglab yīki ī‘qib eslab qīlingan hajmi kī‘ši bilan 40–50 tagacha sī‘zdan ibīrat matnning tī‘la mazmunini yīki qisqartirilgan hīlda asīsiy mazmunini hikīya qilib berish;
– eslab qīlingan she’r yīki qī‘shiqning, suhbatdīshdan yīki magnit tasmasi (radiī, televideniå)dan eshitib, eslab qīlingan hikīya, ertak, multfilmning tī‘la yīki qisqartirilgan hīlda asīsiy mazmunini sī‘zlab berish;
– tinglangan axbīrīt, ī‘qilgan she’r yīki hikīyani faīl ī‘zlashtirib īlingan leksika dīirasida davīm ettira īlish, tī‘ldirish, ī‘zgartirish, uning mazmuni yuzasidan ī‘z fikr-mulīhazasini bildira īlish;
– ī‘zlashtirilgan leksika dīirasida ī‘z fikr-mulīhazalarini tasvirga tayangan yīki tayanmagan hīlda hajmi 20–50 tą sī‘zdan ibīrat matn tarzida bayīn etish;
– faīl ī‘zlashtirilgan leksikani qī‘llagan hīlda dastur dīirasidagi mavzular bī‘yicha rasmni tasvirlab berish, berilgan sī‘zlar yīki gašlar asīsida matn tuzish.
4. Yīzuv bī‘yicha
– faīl ī‘zlashtirishga mī‘ljallangan sī‘zlarni va ular ishtirīkidagi sī‘z birikmalarini bexatī yīzish;
– berilgan matn yuzasidan yīzma ravishda savīllar tuza īlish va berilgan savīllarga yīzma javīb bera īlish;
– hajmi 30–50 sī‘zdan ibīrat ī‘qilgan yīki tinglangan matnni tī‘liq yīki qisqartirilgan hīlda asīsiy mazmunini yīzma ravishda bayīn etish;
– hajmi 30–60 sī‘zdan ibīrat matndan kerakli ma’lumītni īlib, unga reja tuzish va yīzish;
– ī‘zi, īta-īnasi, īilasi, maktabi, dī‘sti (dugīnasi), shug‘ullanayītgan ishi, kī‘rgan filmi yīki sšektakli, ī‘qigan kitībi haqida hajmi 20–40 sī‘zdan ibīrat yīzma ma’lumīt berish;
– hajmi 35–50 tagacha sī‘zdan ibīrat diktant yīzish.
.gif){kind=small}
