5-sinf
I BÎB. VÀTÀNNI SÅVMÎQ IYMÎNDÀNDIR
Birinchi màvzu: «Vàtàn tuyg’usi» fàni nimàni î’rgàtàdi?
Insîndà î’zi, îilàsi, màhàllàsi, shàhàr yîki qishlîg’i hàqidàgi bilimlàrgà qiziqish kuchli bî’lishi. Vàtàn fàqàt insîn tug’ilgàn, tàrbiya tîrgàn îilà, màhàllà, shàhàr yîki qishlîqdàn ibîràt emàsligi.
Yer yuzidà birinchi insînning ðàydî bî’lishi hàqidàgi rivîyatlàr. Bàrchà õàlqlàr, millàtlàr, butun bàshàriyat bir îtà-înàdàn tug’ilgàni. Dunyîdàgi birinchi îilà. Hàr bir insîn kång mà’nîdà butun yår yuzini î’zigà Vàtàn dåb bilishgà hàqli ekàni.
Mustàqillik và Vàtàn tuyg’usi, Ðråzidånt Islîm Kàrimîvning vàtàngà fidîiylik hàqidàgi dà’vàtkîr sî’zlàri.
Vàtànni bilish, àvvàlî, î’zlikni ànglàsh, kàttà hàyît yî’lidà àdàshmàslik uchun kåràkligi. Vàtànni bilish mukàmmàl insîn bî’lish shàrti.
Màmlàkàtimizdà sîg’lîm àvlîdni vîyagà åtkàzish uchun àmàlgà îshirilàyîtgàn ishlàr, «Vàtàn tuyg’usi» fànining î’quv dàsturigà kiritilishi bu yî’ldàgi yanà bir àmàliy qàdàm ekàni.
«Vàtàn tuyg’usi» fànining ðrådmåti, màqsàdi và vàzifàlàri. Uning vàtànðàrvàrlik tuyg’usini kàmîl tîðtirish bîràsidàgi àhàmiyati.
Ikkinchi màvzu: Vàtàn nimà?
Insîn tug’ilgàn, kindik qîni tîmgàn jîy Vàtàn dåyilishi (Àbdullà Àvlîniy). Îdàmzîd uchun kång mà’nîdà Yer yuzi Vàtàn ekàni. Insînlàrgà zàmindà yashàsh nàsib etgàni bîis, uning «Înà zàmin» dåb ulug’lànishi.
Vàtàn îtà-înàmiz yashàb î’tgàn muqàddàs tuðrîq, fàrzàndlàrimizgà båbàhî mårîs, ulkàn bîylik ekàni.
Hàr bir õàlq, hàr bir millàt sàyyîràmizning turli jîylàrigà mîslànib, u yårlàrni màkîn tutgàni. Îdàmzîd turli millàt và ellàtlàrgà, dàvlàt và õàlqlàrgà bî’lingàni. Hàr bir õàlqning turmush tàrzi, mà’nàviyati và qàdriyatlàri ulàr màkîn tutgàn jîyning iqlimi, tàbiàti, yåri và suvigà qàràb turlichà ekàni.
Vàtàngà õîs õususiyatlàr uning fàrzàndlàri vujudigà singib kåtishi. Hàr bir insînning få’l-àtvîri và fàzilàtlàridà vàtàn õususiyatlàri nàmîyîn bî’lishi.
Àmàliy màshg’ulît: «Vàtàn – muqàddàs màkîn» màvzusidà sirtqi sàyîhàt dàrs.
Uchinchi màvzu: Vàtàn tuyg’usi nimà?
His-tuyg’u - insîngà õîs õususiyat ekàni. Dunyîdàgi hàmmà nàrsà îdàmgà qàndàydir his-tuyg’u uyg’îtishi. His-tuyg’uning tà’rifi.
Vàtàn tuyg’usi – muqàddàs tuyg’u ekàni. U insîngà dîimî hàmrîh bî’lishi. Bu tuyg’u ungà kuch-quvvàt bårishi, î’z õàlqini shàràflàshgà, îtà-bîbîlàri î’gitigà sîdiq bî’lishgà dà’vàt etishi.
Vàtàn tuyg’usining vîrislik tuyg’usi bilàn uzviy bîg’liqligi. Vîrisiylikning tà’rifi. Shàjàrà và nàsl-nàsàb hàqidà mà’lumît. Buõîriy, Sàmàrqàndiy, Shîshiy, Tîshkàndiy, Fàrg’îniy, Õîràzmiy, Tårmiziy, Nàsàfiy dågàn nîmlàrning ðàydî bî’lishi.
Vàtàn tuyg’usi vàtànðàrvàrlik fàzilàtlàrigà àsîs bî’lishi. Vàtànðàrvàrlikning mîhiyati.
Àmàliy màshg’ulît: Muhammad Yusufning «Ulug’imsan Vatanim» shå’ri àsîsidà suhbàt.
Tî’rtinchi màvzu Îilà-Vàtàn timsîli
Insîn uchun dàstlàbki Vàtàn înà bàg’ri ekàni. Îdàmning ilk his- tuyg’ulàri înà bàg’ridà uyg’înishi. Gî’dàkning àvvàlî înà måhridàn, înà àllàsidàn tà’sirlànishi. «Înà Vàtàn» dåyilishining sàbàbi. Înà hàqidàgi hàdis yîki dînî hikmàt.
Înà tî’g’risidàgi tààssurîtlàr bilàn Vàtàn hàqidàgi tààssurîtlàrning î’õshàshligi. Înà måhri bilàn Vàtàn tuyg’usi î’rtàsidàgi mushtàràklik. Vàtànning butun bîyligi fàrzàndlàrning sîg’lîm và bàrkàmîl bî’lib î’sishigà õizmàt qilishi.
Bîbîlàr î’giti, îtàlàr ibràti. Îilà và Vàtàn tuyg’usi. Îilà jàmiyat någizi (Islîm Kàrimîv fikri). Mustàqillik yillàridà îilàgà e’tibîr îrtgànligi. Tàrbiya hàqidà mà’lumît.
Àmàliy màshg’ulît: Àbdullà Îriðîvning «Înà dågàn nîm» shå’ri àsîsidà Vàtàn và înà hàqidà bàhs.
Båshinchi màvzu: Vàtànni någà såvàmiz?
Vàtàn insînning ðåshînàsigà bitilgàn tîlå ekàni, uni tànlàb bî’lmàsligi. (Erkin Vîhidîvning «Î’zbåkistîn» qàsidàsidàn sàtrlàr).
Insîn tàqdir hukmi bilàn qàysi màkîndà tug’ilsà, vîyagà åtsà, uning uchun î’shà jîy Vàtàn bî’lishi. Vàtàndà insînning àvlîd-àjdîdlàri, dàvlàti và õàlqi bilàn bîg’liq àn’ànàlàr, î’lmàs qàdriyatlàr shàkllànishi.
Vàtànni fàqàt båqiyîs bîyliklàri, gî’zàl tàbiàti và qulày shàrt-shàrîitlàri uchun såvmàydilàr. Vàtàn àjdîdlàr yîdi, tàriõ õîtiràsini î’z bàg’ridà sàqlàb kålàyîtgàn muqàddàs tuðrîq, tàbàrruk zàmin ekàni.
Vàtàndà erkin và båõàvîtir yashàsh imkîni bîrligi uchun hàm qàdrli ekàni. «Î’z uyim – î’làn tî’shàgim» màqîlining mà’nîsi. Vàtàn tuyg’usining g’urur-iftiõîr hislàrigà àylànishi. Vàtàn himîyasi.
Àmàliy màshg’ulît: «Vàtànðàrvàr àjdîdlàrimiz» màvzusidà Tî’màris, Shirîq, Sðitàmån, Jàlîliddin Màngubårdi kàbi ulug’ zîtlàr jàsîrti hàqidà suhbàt.
II BÎB. BIZNING VÀTÀNIMIZ – Î’ZBÅKISTÎN
Îltinchi màvzu: Î’zbåkistîn – vàtànim mànim
Dunyîning turli mintàqà và màmlàkàtlàrgà bî’linishi. Mintàqà và màmlàkàt hàqidà mà’lumît.
Î’zbåkistîn Màrkàziy Îsiyî mintàqàsining màrkàzidà jîylàshgàn màmlàkàt ekàni. Uning àtrîfidàgi dàvlàtlàr. Yurtimizning båtàkrîr tàbiàti, hududiy tuzilishi. Yer îsti và yår usti bîyliklàri.
Uning iqtisîdiy sàlîhiyati, sàõîvàtli và måhnàtkàsh õàlqi. Kî’hnà và nàvqirîn shàhàrlàri. Gî’zàl vîdiylàri, vilîyatlàri – bàrchàsi g’urur iftiõîr mànbài ekàni (Islîm Kàrimîvning Vàtàn hàqidàgi fikrlàri).
Shîirlàr ijîdidà înà yurt màdhi.
Àmàliy màshg’ulît: Àbdullà Îriðîvning «Î’zbåkistîn – Vàtànim mànim» shå’ri àsîsidà yurtimizning båtàkrîr tàbiàti, båqiyîs bîyliklàri, måhnàtkàsh và îlijànîb îdàmlàri hàqidà suhbàt.
Ettinchi màvzu: Î’zbåkistîn õàlqi
Insîniyat yagînà mànbà – bir îtà-înàdàn tàrqàlgàn umumiy jàmîà ekàni. Uning î’tmishi và buguni, tàriõi và tàqdiridàgi mushtàràk jihàtlàr.
Dunyîdà õàlqlàr và millàtlàrning kî’rligi. Hàr qàysi millàt Yaràtgànning mî’jizàsi ekàni. Hàr bir õàlq và millàtning î’zigà õîs qiyîfàsi bîrligi. Ulàrning tili, màdàniyati và qàdriyatlàri turli-tumàn ekàni.
El, elàt, õàlq và millàt sî’zlàrining mà’nîsi.
Dunyîdàgi håch bir õàlq birginà etnik qàtlàm yîki millàtdàn tàshkil tîrmàsligi. «Î’zbåk õàlqi» và «Î’zbåkistîn õàlqi» dågàn tushunchàlàrning fàrqi.
Î’zbåkistînn õàlqining àsîsini î’zbåklàr tàshkil etishi. Î’zbåklàr tàriõàn ikki etnik qàtlàm, ya’ni tubjîy elàtlàr và ulàrgà kålib qî’shilgàn õàlqlàrdàn tàshkil tîðgàni.Tàriõiy jàràyînlàrning î’zbåk õàlqi shàkllànishigà tà’siri.
Î’zbåkistîn õàlqi bugungi kundà ràng-bàràng etnik tàrkibdàn ibîràt kî’ðmillàtli jàmîà ekàni. U î’z tàrkibidà 130 dàn ziyîd millàt và ellàt vàkillàrini birlàshtirishi. Ularning bàrchàsi yagînà îilà – Î’zbåkistîn õàlqi, uning õîhish-irîdàsi - Î’zbåkistîndàgi dàvlàt hîkimiyatining àsîsiy mànbài ekàni.
Àmàliy màshg’ulît: Muhàmmàd Yusufning «Õàlqim» shå’ri àsîsidà suhbàt.
Sàkkizinchi màvzu: Î’zbåkistîn dàvlàti vàÐråzidånti
Î’zbåkistîn dàvlàti. Màmlàkàtimizning 1991 yil 31 àvgustdà î’z mustàqilligini qî’ligà kiritgàni và tîm mà’nîdà dàvlàt màqîmigà egà bî’lgàni.
Bugungi kundà u dàvlàt ràmzlàrigà egà ekàni. Jàhîndàgi eng nufuzli õàlqàrî tàshkilîtlàrgà à’zî ekàni, dunyî hàmjàmiyati bilàn tånghuquqli àlîqà î’rnàtgàni.
Î’zbåkistîn huquqiy dåmîkràtik dàvlàt, fuqàrîlik jàmiyati qurish yî’lidàn bîràyîtgàn dunyîviy dàvlàt ekàni. Huquqiy dåmîkràtik jàmiyat và dunyîviy dàvlàt hàqidà mà’lumît. Î’zbåkistînning dàvlàt qurilishi.
Î’zbåkistrndà îliy hîkimiyat idîràsi, dàvlàt bîshlig’i Ðråzidånt hisîblànishi. Ðråzidånt Î’zbåkistîn Råsðublikàsi nîmidàn ish îlib bîrishi, uning ichki và tàshqi siyîsàt stràtågiyasini bålgilàshi. Stràtågiya hàqidà mà’lumît. Ðråzidånt umumõàlq sàylîvi àsîsidà åtti yillik muddàtgà sàylànishi.
Î’zbåkistînning birinchi Ðråzidånti. Ðråzidånt Islîm Kàrimîvning Î’zbåkistîn dàvlàtchiligini tiklàsh và rivîjlàntirishdàgi õizmàtlàri.
Àmàliy màshg’ulît: «Î’zbåkistîn – kålàjàgi buyuk dàvlàt» màvzusidà suhbàt.
Tî’qqizinchi màvzu: Istiqlîl nimà?
Dunyîdà dàvlàtlàrning kî’rligi. Ulàr î’zlàrining dàvlàtchilik huquqlàrini qànchàlik erkin àmàlgà îshirishgà qàràb, mustàqil, yarim mustàqil yîki butunlày qàràm bî’lishi mumkinligi. Mustàqil dàvlàtning tà’rifi.
Î’zbåkistîn 1991 yil 31 àvgust kuni istiqîlgà erishib, mustàqil dàvlàtlàr qàtîridàn jîy îlgàni. Shungà qàdàr u SSSR dåb àtàlgàn imråriya tàrkibidàgi sîbiq Màrkàzgà qàràm bî’lgàn î’n båshtà råsrublikàning biri hisîblàngàni.
Istiqlîl sî’zi mustàqillik sî’zining mà’nîdîshi bî’lib, îzîdlik và erkinlikni bildirishi. Istiqlîl õàlqni ng àsriy îrzu-umidi ekàni. Bugungi kundà erishàyîtgàn bàrchà yutuqlàrimiz mustàqillik shàrîfàtidàn ekàni. Mustàqillikni àsràsh va mustàhkàmlàsh yî’lidà õizmàt qilish hàr bir yurtdîshimizning muqaddas burchi ekàni.
Àmàliy màshg’ulît: «Istiqlîl îlinur, bårilmàs» màvzusidà mustàqillik yî’lidàgi kuràshlàr hàqidà Ðråzidånt Islîm Kàrimîv àsàrlàri àsîsidà suhbàt.
Î’ninchi màvzu: Vàtànimiz timsîllàri
Timsîl hàqidà mà’lumît. Vatan timsîllàri ràsmiy và nîràsmiy bî’lishi. Ràsmiy timsîllàrgà àvvàlî màmlàkàtimizning dàvlàt ràmzlàri – bàyrîg’imiz, gårbimiz và màdhiyamiz kirishi. Màmlàkàtimiz Ðråzidånti, ðàrlàmånti, hukumàti, Kînstitusiyasi, dàvlàt tili, rîytàõti kàbi dàvlàtchilik ràmzlàri hàm ràsmiy timsîllàr hisîblànishi. Ràsmiy timsîllàrning mà’nî-màzmuni, màqîmi, màmlàkàt Kînstitusiyasi và bîshqà tågishli qînunlàrdà bålgilàb qî’yilishi. Ulàr Vàtànimizning shà’ni và g’ururini ifîdà etishi. Ulàrni bilish và hurmàt qilish, kî’z qîràchig’idåk àsràsh hàr bir î’zbåkistînlikning fuqàrîlik burchi ekàni.
Vàtànning nîràsmiy timsîllàrigà esà insîn uchun qàdrli bî’lib qîlgàn qàdriyatlàrning bàrchàsi kirishi mumkin (înà yurtning tîg’ và dàryîlàri, kî’hnà shàhàrlàri, må’mîriy îbidàlàri, màshhur kishilàri, bilim và mà’rifàt dàrgîhlàri và hîkazî).
Vàtàn timsîllàri fidîyi và vàtànðàrvàr insînlàrni tàrbiyalàshdà muhim àhàmiyatgà egà ekàni.
Àmàliy màshg’ulît: Î’zbåkistîn bàyrîg’i, dàvlàt màdhiyasi và gårbi hàqidà suhbàt.
.gif){kind=small}
