Umumiy î‘rtā tā’lim māktāblārining 5-9- sinflāri uchun Õîrijiy (ingliz, nåmis, frānsuz vā isđān) tillārdān î‘quv dāsturi
(Tî‘ldirilgān vā tākîmillāshtirilgān nāshri)
TÎSHKÅNT - 2004
UQTIRISH ÕĀTI
Õîrijiy tilni î‘qitishning māqsādlāri jāmiyat vā dāvlāt mānfāātlāridān kålib chiqqān hîldā bålgilānādi, shuning uchun hām õîrijiy tilni î‘qitishgā mî‘ljāllāngān î‘quv dāsturi jāmiyat vā dāvlāt mānfāātlāri vā tālāblārigā mîs kålmîg‘i hāmdā jāvîb bårmîg‘i lîzim.
Mustāqil Råsđublikāmizning jāhîn hāmjāmiyatidā tutgān î‘rni tîbîrā î‘sib, Õālqārî ālîqālār, sāvdî-sîtiq, turizm vā māmlākātlār î‘rtāsidāgi mādāniy hāmdā iqtisîdiy ālîqālār rivîjlānib, mustāhkāmlānib bîrāyîtgān bir đāytdā uning kålājāgini yarātuvchi yîshlārgā õîrijiy tilni đuõtā î‘rgātish vā õîrijliklār bilān mulîqāt dāvîmidā î‘zigā tāālluqli māsālālārni erkin muhîkāmā qilā îlish, umumān îg‘zāki yîki yîzmā shākldā mulîqāt qilishni î‘rgātish hîzirgi kunning eng muhim vāzifālāridān biridir.
Bu vāzifālār yarātilāyîtgān î‘quv dāsturi vā dārsliklārdā î‘z ifîdāsini tîđishi zārur. Shu sābābli bu î‘quv dāstur 1997 yil 29 āvgustdā Îliy Mājlis tîmînidān qābul qilingān «Kādrlār tāyyîrlāsh milliy dāsturi» vā «Tā’lim tî‘g‘risidā» gi Qînun kî‘rsātmālāri, shuningdåk, råsđublikāmiz vā õîrijiy māmlākātlārdā yarātilgān î‘quv dāsturlārigā āsîslānib tuzildi.
Dāsturdāgi î‘quv mātåriāllāri hāftāsigā jāmi 15 sîātgā mî‘ljāllāngān bî‘lib,
V - sinfdā 3 sîāt,
VI - sinfdā 3 sîāt,
VII - sinfdā 3 sîāt,
VIII - sinfdā 3 sîāt,
IX - sinfdā 3 sîātdir.
Dāsturdā til mātåriāllāri dāvlāt tā’lim stāndārtigā āsîsān hār bir (V-IX sinflār) sinf uchun ālîhidā bårildi.
Ushbu dāstur umumiy î‘rtā tā’lim māktāblāridā õîrijiy tilni î‘qitāyîtgān muāllimlārgā, dārslik Yozuvchi muālliflārgā hāmdā õîrijiy tilni māktābdā vā sirtdān î‘rgānāyîtgān î‘quvchilārgā mî‘ljāllāngān bî‘lib, undān dārs bårish, dārslik vā qî‘llānmālārni yîzish, didāktik mātåriāllārni yarātish hāmdā õîrijiy tilni māktābdā vā sirtdān î‘rgānishdā fîydālānish mumkin.
ÕÎRIJIY TIL ΑQITISHNING MĀQSĀD VĀ VĀZIFĀLĀRI
Tā’lim māqsādlāri ijtimîiy buyurtmā-tîđshiriq bî‘lib, hār tāmînlāmā rivîjlāngān shāõsni shākllāntirish vā tārbiyalāshgā qārātilādi.
Õîrijiy tilni î‘quvchilār māktāblārdā āmāliy, tā’limiy, tārbiyaviy vā rivîjlāntiruvchi māqsādlārdā î‘rgānādilār.
Āmāliy māqsād.Õîrijiy tilni āmāliy egāllāsh î‘zgālārning õîrijiy tildāgi îg‘zāki vā yîzmā nutqlārini ushbu dāsturdā qāyd etilgān tālāblār dîirāsidā tushunish, î‘z fikrini õîrijiy tildā bāyîn etish kābi mālākā vā kî‘nikmālārni shākllāntirish hāmdā ulārni rivîjlāntirishdān ibîrātdir.
Kishilār îrāsidāgi båvîsitā mulîqāt (î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish, Yozuv) îrqāli āmālgā îshirilār ekān, tilni āmāliy bilish nutq fāîliyatining î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuv kābi turlārigā õîs bî‘lgān kî‘nikmālārni shākllāntirish vā tākîmillāshtirishni tāqîzî etādi.
Tā’limiy māqsād. Tā’limiy māqsād dågāndā, õîrijiy tilni î‘rgātish jārāyînidā î‘quvchilārning tāfākkurini î‘stirish vā shu tilni î‘zlāshtirish îrqāli înā tilidān egāllāgān bilimlārini rivîjlāntirish tushunilādi. Înā tili, rus tili vā õîrijiy til î‘rtāsidāgi î‘õshāshlik hāmdā fārqlārni bilib îlish î‘quvchilārning bilim sāviyalārini yanādā îshirādi.
Õîrijiy tilni î‘rgānish jārāyînidā î‘quvchilār māmlākātimiz vā tili î‘rgānilādigān māmlākātning gåîgrāfiyasi, tāriõi, ādābiyîti, sān’āti, fān vā mādāniyati, shuningdåk, î‘zlārini î‘rāb turgān ātrîf-muhit hāqidāgi mā’lumîtlārni hām bilib îlādilār. Õîrijiy tilni î‘rgātishdā đrådmåtlārārî bîg‘lānish hām muhim rîlp î‘ynāydi. Bundāy đrådmåtlārgā înā tili vā rus tili bilān bir qātîrdā ādābiyît, tāriõ hāmdā gåîgrāfiya kirādi. Bîshqā đrådmåtlār bî‘yichā egāllāngān bilimlār, birinchidān õîrijiy tilni î‘rgānishdā qî‘shimchā mātåriāl sifātidā õizmāt qilsā, ikkinchidān, õîrijiy tilni î‘rgānish jārāyînidā î‘quvchilārning gåîgrāfiya, tāriõ vā bîshqā đrådmåtlār bî‘yichā îlādigān bilimlārini yanādā kångāytirādi.
Tārbiyaviy māqsād. Αquvchilārgā g‘îyaviy-siyîsiy tārbiya bårish, ulārdā āqliy måhnāt mālākā vā kî‘nikmālārini hîsil qilish, shuningdåk, î‘quvchilārning bilish fāîlligini îshirish quyidāgilārni î‘z ichigā îlādi:
- î‘quvchilārni vātānđārvārlik vā āõlîqiy đîklik ruhidā tārbiyalāsh;
- hār tāmînlāmā rivîjlāngān, yuksāk mā’nāviyatli, mustāqil fikrlîvchi shāõsni shākllāntirish;
- rîstgî‘ylik, î‘zgā õālqqā, uning qādriyatlārigā hurmāt bilān qārāshlik, iymîn, e’tiqîd, dî‘stlik, î‘z qādrini bilish vā irîdālilik kābi sifātlārni shākllāntirish.
Tārbiyaviy (vātānđārvārlik, måhnātsåvārlik, āõlîqiy đîklik kābi) māqsād õîrijiy tildāgi mātnlārning māzmunini î‘rgātish yî‘li bilān āmālgā îshirilādi. Tārbiyaviy māqsādni āmālgā îshirishgā mî‘ljāllāngān mātnlār esā dārslik, qî‘llānmā vā bîshqā ādābiyîtlārdā î‘z ifîdāsini tîđādi.
Rivîjlāntiruvchi māqsād î‘quvchini hār tāmînlāmā åtuk shāõs bî‘lib åtishishini, ya’ni uning dunyîqārāshini, eståtik didini, mustāqil fikrlāshini, õîtirāsini, āqliy måhnāt qilish mādāniyatini, kishilār bilān qilādigān mulîqāt mādāniyatini, mustāqil bilim îlish mālākā vā kî‘nikmālārini vujudgā kåltirishni kî‘zdā tutādi.
Rivîjlāntiruvchi māqsād î‘quvchi shāõsining āqliy, hissiy vā mîtivāsiîn (ichki turtki) õususiyatlārini rivîjlāntirishni ifîdālāydi. Rivîjlāntiruvchi māqsād nutqiy hārākātlār tufāyli yuzāgā chiqādi. Rivîjlāntiruvchi māqsād î‘quvchilārni dārs jārāyînidā vā dārsdān tāshqāri vāqtlārdā mustāqil î‘qib î‘rgānishgā yî‘nāltirilādi.
Õîrijiy til î‘qitishning āmāliy, tā’limiy, tārbiyaviy vā rivîjlāntiruvchi māqsādlāri nāfāqāt dārs jārāyînidā, bālki dārsdān tāshqāridā îlib bîrilādigān ish (îg‘zāki nutqni î‘rgātish, qî‘shimchā ādābiyîtlārni î‘qish, turli î‘yinlār î‘ynāsh, îlimđiādā vā musîbāqālārdā qātnāshish) lārdā hām î‘z ifîdāsini tîđādi.
Yuqîridāgi māqsādlārni āmālgā îshirish uchun quyidāgi uchtā vāzifāni bålgilāsh māqsādgā muvîfiqdir:
- til î‘qitish bilān bîg‘liq bî‘lgān vāzifālār;
- til î‘rgānish bilān bîg‘liq bî‘lgān vāzifālār;
- î‘quvchilārning egāllāgān mālākā vā kî‘nikmālārini nāzîrāt qilish bilān bîg‘liq bî‘lgān vāzifālār.
Āmāliy māqsādning mîhiyati õîrijiy tildān mulîqāt vîsitāsi sifātidā fîydālānishni î‘rgātishdān ibîrāt bî‘lib, u nutq fāîliyatining î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuv kābi turlārigā õîs bî‘lgān kî‘nikmālārni rivîjlāntirish vā tākîmillāshtirishni tāqîzî etādi.
Nutq fāîliyatining tî‘rt turi: î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuv Dāvlāt tā’lim stāndārti tālāblāri dîirāsidā î‘zārî bîg‘lāngān hîldā rivîjlāntirib bîrilādi. Bu î‘qish vā yîzish, î‘qish vā tinglāsh, î‘qish vā gāđirish, tinglāsh vā î‘qish, tinglāsh vā yîzish, tinglāsh vā gāđirish vā bîshqālār îrqāli āmālgā îshirilādi.
Αqish. Αqish - î‘quvchilārning mā’lumît îlishlāri uchun judā muhim nutq fāîliyati bî‘lib, u yîzmā nutqni idrîk etish vā ānglāshdān tārkib tîđādigān råsåđtiv nutq fāîliyati hisîblānādi. Αqishdā āõbîrît kî‘rish såzgisi îrqāli îlinādi. Αqish - yîzmā mātndān āõbîrît îlishgā qārātilgān nutq fāîliyati turlāridān biridir.
Mātndāgi āõbîrîtni î‘zlāshtirish îvîz chiqārmāy î‘qish îrqāli, āõbîrîtni î‘zgālārgā åtkāzish esā îvîz chiqārib î‘qish yî‘li bilān āmālgā îshirilādi. Îvîz chiqārmāy î‘qigāndā hām ichdā gāđirish (ichki nutq) sîdir bî‘lādi. Îvîz chiqārib î‘qish îvîz chiqārmāsdān î‘qishgā nisbātān tî‘lā nutq bî‘lib hisîblānādi. Umumiy î‘rtā tā’lim māktābini bitiruvchi î‘quvchilār murākkāb bî‘lmāgān ijtimîiy-siyîsiy, ilmiy-îmmābîđ māvzulārdāgi, shuningdåk, bādiiy ādābiyîtlārdāgi mātnlārni î‘qiy îlishlāri kårāk. Αqish uchun bårilādigān mātnlār bir-biridān fārq qilib, ulārning tuzilishi vā bāyîn etilishi āstā-såkin murākkāblāshib bîrādi.
Αqish kî‘nikmālāri shākllāngān mālākālār āsîsidā, ya’ni î‘qilgān mātåriālni tushunish dārājāsi vā î‘qish tåzligining îshishi bilān bålgilānādi. Αqish kî‘nikmāsi shundāy fāîliyatki, u nutq birligining kî‘ruv timsîli, uning nutq-hārākāt timsîli vā māzmunidān tāshkil tîđādi. Uchālāsini egāllāb îlish, î‘qish kî‘nikmāsining hîsil qilingānligidān dālîlāt bårādi. Αqish uchun bårilāyîtgān mātnlār mā’lumît îlish, mulîqāt qilish hāmdā grāmmātik mātåriāllārni mustāhkāmlāshgā õizmāt qilādi.
Tinglāb tushunish. Nutqni tinglāb tushunish dågāndā sî‘zlîvchining nutqini båvîsitā yîki tåõnikāviy vîsitālār yîrdāmidā eshitib idrîk etish vā fāhmlāsh tushunilādi. Bîshqāchā qilib āytgāndā, tinglāb tushunish î‘zgālār nutqini (jînli tārzdā yîki måõānik Yozuvdāgisini) idrîk etish hāmdā māzmunini fāhmlāb åtish mā’nîsini ifîdālāydi. YAngi til mātåriāli î‘quvchilārgā îdātdā î‘qish yîki tinglāsh îrqāli tānishtirilādi. Tinglāb tushunish tālāffuz vā îhāngni hām rivîjlāntirishgā õizmāt qilādi.
Tinglāb tushunish uch bîsqichli fāîliyat bî‘lib, undā umumiy eshituv idrîki (ākkustik āđđårsåđsiya), sî‘zlārning tîvush tîmînini (fînåmātik) fārqlāsh vā mîhiyatni ānglāsh îrqāsidā nutqdāgi māzmun idrîk etilādi, bilib îlinādi vā tushunilādi. Eshitish såzgisi vā ānālizātîri îrqāli āõbîrît îlishning āsîsiy mānbālāri sifātidā muāllim nutqi, āudiî-vidåî vîsitālārdān māgnitāfîn Yozuvi, rādiî eshittirish, îvîzli diāfilpm, kinî (vidåî) filpm (yîki undān đārchā) vā tålåviziîn kî‘rsātuvlār õizmāt qilādi.
Tinglāb tushunishni āmālgā îshirish uchun quyidāgi uch îmil nāzārdā tutilādi. Tinglîvchining î‘zigā bîg‘liqligi (eshitish kî‘nikmāsining rivîjlāngānligi, uning õîtirāsi vā mātnni diqqāt bilān tinglāb, māzmunini tushungānligi), tinglāsh đāytidāgi shārt - shārîiti (nutq tåzligi, til mātåriāli hājmi vā shākli hāmdā sî‘zlānāyîtgān nutqning dāvîm etishi) vā nihîyat, qî‘llāngān mātåriālning lingvistik jihātlāri (tinglîvchining til tājribāsigā mîs kålish-kålmāsligi) hisîbgā îlinādi, ya’ni tinglāb tushunishgā îid bårilādigān mātn nîtānish bî‘lib, î‘quvchilār egāllāgān til mātåriāllārini î‘z ichigā îlādi.
Gāđirish. Gāđirish nutq fāîliyati turlāridān biri bî‘lib, fikrni îg‘zāki bāyîn etishdir. Gāđirish-fikr vā his-tuyg‘uni izhîr etish māqsādidā muāyyan tildāgi låksik, grāmmātik vā fînåtik hîdisālārni qî‘llāshdān ibîrāt bî‘lib, u õîrijiy tilni î‘rgānishning muhim māqsādidir.
Gāđirish - î‘quvchilārgā î‘zlārining fikr-tuyg‘ulārini ifîdā etishgā, qiziqishlāri vā hāyîtiy fāîliyatlāri hāqidā suhbātlāshishgā hāmdā ulārni bîshqālār fikri bilān tāqqîslāshgā imkîniyat yarātib bårādi.
Fikrni îg‘zāki ikki shākldā, ya’ni mînîlîg (yakkā) nutq vā diālîg (juft suhbāt) nutq tārzidā ifîdālāsh mumkin.
Mînîlîg bir kishining nutqi bî‘lib, undā kåtmā-kåt kålādigān jumlālār māntiqān bîg‘lānādi. Nutqning îhāngi vā māzmuni qî‘yilgān māqsād sāri yî‘nāltirilādi. Mînîlîg quyidāgi bålgilārgā egā:
- nisbātān uzluksizlik hukm surādi, birdān îrtiq jumlā āytilādi, fikr bîg‘lāngān hîldā bāyîn qilinādi;
- māzmunān izchillik kuzātilādi, ifîdālānādigān fikrlār tāyanch jumlālār vîsitāsidā āstā-såkin rivîjlāntirib bîrilādi;
- fikr-mulîhāzāning mā’lum dārājādā tugāllāngānligi nutq nāmunālāridā ifîdālānādi.
Diālîgdā ikki vā undān îrtiq kishi, tinglîvchi hāmdā gāđiruvchi sifātidā nāvbātmā-nāvbāt āõbîrît ālmāshādilār.
Diālîg quyidāgi āsîsiy õususiyatlārgā egā:
- ājrālmās diālîgik birlikning nutqiy vāziyatgā mîs kålishi;
- diālîg fāqāt munîsābātginā emās, bālki sāvîl-jāvîbning ālmāshish nātijāsi hāmdir;
- diālîgik birlikdāgi elliđs vā qisqārtmālārning î‘z î‘rnidā qî‘llānilishi;
- suhbātning māzmunān bîg‘liq bî‘lishi.
Yozuv. Õîrijiy tilni î‘rgānishdā qî‘llānilādigān Yozuv dågāndā, ushbu til vîsitālāri (birinchidān grāfåmālār vā yîzmā shākldāgi låksik vā grāmmātik birliklār, ikkinchidān, ulārning qî‘llānishi yîzmā nutqni yîzish tåõnikāsi) qî‘llānib, yîzmā shākldā fikr bāyîn etish tushunilādi.
Yozuv -fikrni grāmmātik vā imlî qîidālārigā riîya qilgān hîldā yîzmā bāyîn etishdir.
Āõbîrîtni yîzmā bāyîn etish ikki õil yî‘l bilān āmālgā îshirilādi:
- î‘z fikrini yîzish;
- āytib (î‘qib) turilgān î‘zgā shāõs nutqini Yozuvdā ifîdālāsh.
Hār ikkālā hîlātdā hām yîzmā mātn (õāt, îchiq õāt, tābriknîmā, tāklifnîmā vā bîshqālār) yarātilādi. YÎzish tåõnikāsi dågāndā grāfikā (tîvush-hārf munîsābāti vā hārfning mā’nî bildirish vāzifāsi), kālligrāfiya (husniõāt), îrfîgrāfiya (imlî) nāzārdā tutilādi. Grāfikā î‘qish vā yîzish tåõnikāsi tushunchālāri bilān chāmbārchās bîg‘liq.
Imlî. Imlî sî‘z (gāđ) lārni yîzish vā yîzish jārāyînidā tinish bålgilārini tî‘g‘ri ishlātishgā dîir qîidālār yig‘indisidir.
Husniõāttushunchāsi tārkibigā tîvush vā tîvush birikmālārini Yozuvdā tāsvirlāydigān Yozuv-chizuv vîsitālāri mājmuāsi (hārflār, hārf birikmālāri, hārf usti vā hārf îsti bålgilāri) kirādi.
Husniõāt hārf, hārf birikmāsi, sî‘z āsîsidā, imlî esā mîrfåmā, sî‘z (gāđ) dārājāsidā, yîzmā nutq esā gāđ, ābzās vā î‘zārî bîg‘lāngān mātn mātåriālidā î‘rgātilādi. Yozuv kî‘nikmāsi husniõāt, imlî, tuzish (fikrni yîzmā bāyîn etish māqsādidā gāđlārni biriktirish), Yozuvning låksik vā grāmmātik mālākālāridān tāshkil tîđādi.
Αquvchilār dārs jārāyînidā ushbu nutq fāîliyatining turlārini bir-birigā bîg‘liq hîldā î‘rgānādilār. Bu nutq fāîliyati turlāri hār bir sinfdā î‘zārî bîg‘liq hîldā î‘zlāshtirilādi.
ÕÎRIJIY TIL ΑQITISHNING MĀZMUNI
Õîrijiy til î‘qitishning māzmuni î‘qitish māqsādlārigā bîg‘liq bî‘lib, u îdātdā māqsād māzmunini bålgilāydi. Māzmun tā’lim chîg‘idā î‘zlāshtirilādigān måtîdik tushunchā yîki kātågîriya bî‘lsā, uning māhsuli erishilādigān māqsādni āks ettirādi. Αqitish māzmunigā nutqiy māvzulār, mālākā vā kî‘nikmālār, hāmdā til mātåriāli kirādi. Ushbu uchtā tārkibiy qism õîrijiy tilni î‘rgānishdā yaõlit î‘zlāshtirilishni tāqîzî qilādi.
Nutq māvzulāri î‘qitish māqsādlārigā āsîslānib tānlānādi. Umumiy î‘rtā tā’lim māktāblāridā «Î‘quvchi vā uni î‘rāb turgān ātrîf-muhit», «Vātānimiz» vā «Tili î‘rgānilādigān māmlākātlār» kābi māvzulār āsîsiy nutq māvzulāri hisîblānādi. Αqish uchun siyîsiy, bādiiy, fān, mā’nāviyat vā mādāniyat hāmdā sđîrtgā îid mātnlār tānlānādi.
Tānlāb îlingān māvzu vā ungā îid mātnlār î‘quvchilārning yîshi hāmdā qiziqishlārigā mîs kålishi kårāk.
Māzkur dāsturdāî‘quvchilār yîshi vā qiziqishlārini hisîbgāîlgān hîldā māvzulār vā ulārdāî‘zlāshtirilādigān bilim, mālākā vā kî‘nikmālār, ushbu māvzulārgā bîg‘liq bî‘lgān grāmmātik hîdisālār jādvāllārdā sinflār bî‘yichāālîhidā bårildi. Jādvāldā sinflār bî‘yichā tāqsimlāngān āsîsiy māvzulār miqdîri dārslikdā shu miqdîrdāgi bî‘limlār bî‘lishi kårāk dågān mā’nîni ānglātmāydi. Āsîsiy māvzulār tārkibidāgi māvzuchālār hām til mātåriāli hājmidān kålib chiqqān hîldāālîhidā bî‘lim bî‘lishi mumkin.
Jumlādān, māzkur fān bî‘yichā yîzilādigān dārslik vāî‘quv qî‘llānmālārdā, muālliflār dāsturdā qāyd etilgān māvzulār vā grāmmātik hîdisālār tārtibini māvzu hāmdā grāmmātik hîdisālārning māntiqiy kåtmā-kåtligidān kålib chiqqān hîldā erkin î‘zgārtirib bårishlāri mumkin.
Nutqiy mālākālārni shākllāntirish î‘qitish māzmunining yanā bir kîmđînånti hisîblānādi. Tālāffuz, grāmmātik vā låksik mālākālārsiz î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuv kî‘nikmālārini rivîjlāntirib bî‘lmāydi.
Nutq kî‘nikmālāri dågāndā, õîrijiy tildā nutq fāîliyati turlāri (î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuv)ni egāllāsh tushunilādi. Kî‘nikmā î‘quvchilārning õîrijiy til î‘rgānish dāvridā îlgān bilim vā mālākālārini āmāliy fāîliyatidā sîbitqādāmlik bilān mustāqil rāvishdā qî‘llāy îlish qîbiliyatidir.
Nutq kî‘nikmālāri til mātåriālini mulîqāt đāytidā qî‘llāsh jārāyînidā rivîjlānādi vā tākîmillāshādi.
Umumiy î‘rtā tā’lim mākātāblāridā õîrijiy til î‘qitishning āsîsiy vāzifālāridān biri, shu fān bî‘yichā mā’lum hājmdāgi bilimlārni î‘zlāshtirishdān ibîrātdir. Αzlāshtirilishi lîzim bî‘lgān bilimlār āsîsini ushbu dāsturdā kî‘rsātilgān til mātåriāli tāshkil qilādi. Til mātåriāli dāsturdā dāvlāt tā’lim stāndārtigā āsîsān hār bir sinf uchun ālîhidā bårildi.
Til mātåriāli fînåtik, låksik vā grāmmātik hîdisālārni î‘z ichigā îlādi.
Αquv jārāyînidā fînåtik, låksik, grāmmātik vā imlî birligi kābi tushunchālārni fārqlāsh, dārslik vā qî‘llānmālār tuzishdā ulārdān î‘z î‘rnidā fîydālānish zārur, āks hîldā yuqîridā qāyd etilgān māqsādlārgā tî‘lā erishib bî‘lmāydi.
Fînåtik, låksik vā grāmmātik mātåriāllār ushbu dāsturdā õîrijiy til bî‘yichā sinflārgā ājrātib bårildi.
Ushbu mātåriāllār õîrijiy tilni î‘qitāyîtgān muāllimlārgā hāmdā õîrijiy tilni î‘rgānāyîtgān î‘quvchilārgā yî‘riqnîmā bî‘lib, u dārslik vā qî‘llānmālārni Yozuvchi muālliflār uchun hām āsîsiy mānbādir.
Tālāffuz āsîslārini î‘zlāshtirish bîshqā til mātåriāllāri bilān hāmîhāng tārzdāāsîsān birinchi bîsqich (V-VI sinflār) dāāmālgāîshirilādi vāāđđrîksimāsiyalāshgān tālāffuz mālākālāri rivîjlāntirilādi. Αquvchilārning māvhumiy tāfākkuri shākllāntirilgāndān kåyin, muntāzām fînåtik māshqlār ikkinchi bîsqich (VII -IX sinflār) dā tānishtirilādi. Tālāffuzni î‘rgātish māzmuni, îdātdā, î‘quvchilār îngidāālîqāgā kirādigān tillārning fînåtik tizimlārini qiyîslāsh, î‘quvchilārning õātîlārini î‘rgānish nātijāsidāāniqlānādi.
Til birligi esā lug‘āt, låksik, grāmmātik, fînåtik vā îrfîgrāfiya (imlî) birliklārini ifîdālāydi.
Lug‘āt birlik - î‘zāk sî‘z vā yasāmā sî‘zdān ibîrāt bî‘lsā, låksik birlik - î‘zāk sî‘z, yasāmā sî‘z (uning tārkibidāgi sî‘z yîki sî‘z yasîvchi elåmåntlār ājrātib î‘rgānilmāgān tāqdirdā), sî‘z yasîvchi āffiks, turg‘un sî‘z birikmāsi, gāđ (îg‘zāki nutqning ilgārilāshi shārîitidā qismlārgā bî‘linmāy î‘rgātilādigān) -tiđîvîy jumlā, tāyyîr jumlālārdān ibîrāt bî‘lādi.
Grāmmātik birlik - mîrfîlîgiya vā sintāksis hîdisālāri, tālāffuz birligi - fînåtik minimumdāgi tîvush-fînåmādān tî jumlālār îhāngigāchā, imlî birligi - hārf, hārf birikmāsi, sî‘z, sî‘z yasāsh, shākl vā gāđ yasāsh elåmåntlāri, sî‘zning î‘zgāruvchān hāmdā î‘zgārmāydigān shākllāridān ibîrātdir.
Ushbu dāsturdā î‘quvchilār egāllāydigān āktiv lug‘āt bîyligi kāmidā 900-1000 tā låksik birlikni tāshkil etādi. Birinchi vā ikkinchi bîsqichlārdā qî‘shimchā î‘rgānilādigān sî‘zlār đāssiv minimumgā kirādi.
Õîrijiy til grāmmātikāsini î‘rgātish kî‘đrîq induktiv, āyrim hîllārdāginā diduktiv uslublārdā āmālgā îshirilādi. Õîrijiy til grāmmātikāsini î‘rgātish māzmuni uchtā måtîdik måzîngā kî‘rā î‘quvchining înā tili vā ikkinchi tildān tî‘đlāngān grāmmātik tājribāsini hisîbgā îlib, õîrijiy tilning î‘zidān yig‘ilādigān tājribāgā āsîslānib vā grāmmātik hîdisālār tāqdimîti tārtibini nāzārgā îlib tānlānādi.
Αquvchilār birinchi bîsqichdā î‘zlāshtirgān til mātåriāli āsîsidā î‘z bilimlārini ikkinchi bîsqichdā yanādā îshirādilār.
Dāsturdā hār bir māvzuni î‘rgātish jārāyînidā kî‘rgāzmāli qurîllārni qî‘llāsh vāqti vā î‘qitish usullāri bårilmādi. Bulārning hār biri dārslikdāgi chîrāklik, yarim yillik, yillik råjālār vā bîshqā måtîdik qî‘llānmālārdā î‘z ifîdāsini tîđādi.
ÕÎRIJIY TILNI ĀMĀLIY JIHĀTDĀN ΑRGĀNISHGĀ QΑYILĀDIGĀN TĀLĀBLĀR
Õîrijiy tilni î‘rgātish murākkāb jārāyîndir. Αquvchilārgā nutq fāîliyati turlāri - î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuvni vā til mātåriāli-låksikā, grāmmātikā, fînåtikāni î‘rgātish nātijāsidā õîrijiy tildā î‘zārî āõbîrît ālmāshish kî‘nikmāsi vujudgā kåltirilādi.
«Tā’lim tî‘g‘risidā»gi Qînungā āsîsān umumiy î‘rtā tā’lim māktāblārining V-IÕ sinflāridā õîrijiy tilni î‘qitishni shārtli rāvishdā ikki bîsqichgā bî‘lish mumkin:
Birinchi bîsqich – nutq fāîliyatini tā’minlāydigān kî‘đginā mālākā vā kî‘nikmālārning āsîsi õîrijiy tilni î‘qitishning birinchi bîsqichi (V-VI sinflār) dā shākllāntirilādi. Tā’limning dāstlābki ikki yili dāvîmidā î‘quvchilār tinglāb tushunish vā gāđirish (îg‘zāki nutq) ni î‘rgānishādi, bundā î‘qish vā Yozuv î‘qitish vîsitāsi bî‘lib õizmāt qilādi. E’tibîr āvvālî, î‘rgānilāyîtgān tilning fînåtik õususiyatlārigā qārātilādi. Tālāffuz, āyniqsā, îhāngni tî‘liq î‘zlāshtirish, urg‘uni tî‘g‘ri qî‘yish ustidā îlib bîrilādigān māshqlār ikkinchi bîsqichdā hām dāvîm ettirilādi. Birinchi bîsqichning tā’limiy vāzifāsi î‘rgānilishi lîzim bî‘lgān grāmmātik hāmdā låksik mātåriāllārni î‘zlāshtirib, õîtirādā sāqlāsh vā ulārni nāmunā āsîsidā qāytā tiklāb, tākrîrlāshni tāqîzî etādi.
Tārjimā muhim kî‘nikmā bî‘lib, muntāzām rāvishdā shākllāntirilib bîrilishi kårāk. Bîshlāng‘ich sinflārdā sî‘zlārni tārjimā qilish judā fîydālidir. Sî‘zlārni tārjimā qilāyîtgāndā ingliz vāînā tillāridāgi, yîki înā tili vā ingliz tillāridāgi sî‘zlār î‘rtāsidā nîmutānîsibliklār yuzāgā kålishi kuzātilādi. SHu yî‘sindāî‘quvchilārdā tārjimā bu sî‘zni emās bālki mā’nîni fāhmlāsh dågān tushunchā shākllānādi.
Birinchi bîsqich îõiridā î‘quvchilār quyidāgi mālākā vā kî‘nikmālārni egāllāshlāri lîzim:
- hārf vā tîvushlārni fārqlāsh vā ālîhidā idrîk qilish;
- î‘qituvchi yîki diktîr îvîzini tinglāsh vā ulārgā tāqlid qilib tālāffuz qilish;
- îg‘zāki nutq māvzulārigā õîs bî‘lgān sî‘z vā ibîrālārni tānlāb, ulārni tåz vā båõātî qî‘llāsh;
- tānlāngān sî‘z vā sî‘z birikmālārini grāmmātik qîidālārgā muvîfiq î‘z jîyigā qî‘yish yî‘li bilān gāđlār tuzish;
- tinglāsh hāmdā î‘qish jārāyînidā î‘zlāshtirilgān låksik vā grāmmātik mātåriāllār āsîsidā yangi māvzulār bî‘yichā mulîqāt qilish uchun gāđlār tuzish.
Ushbu bîsqichdā î‘quv đrådmåti hāqidāgi dāstlābki tushunchālār, uni î‘zlāshtirishdāgi qiyinchiliklār hāmdā bu qiyinchiliklārni bārtārāf etish bîrāsidāgi mālākālār shākllānādi. Αquvchilār yangi lingvistik tushunchālārni idrîk etādilār. Bir õil fikrni ifîdālāydigān turli tārtibdā tuzilgān gāđlārni õîrijiy tildāgi, bā’zān înā tilidāgi gāđlārning tuzilishi bilān tāqqîslāb tushunādilār.
Ikkinchi bîsqich. Bu bîsqich (VII-IX sinflār) dā î‘qish, tinglāb tushunish, gāđirish vā Yozuvni māqsād māqîmidā egāllāsh dāvîm ettirilādi. Ikkinchi bîsqichdā î‘quvchilār î‘z nutqlāridā āyrim qiyinchiliklārgā duch kålishlāri mumkin, ya’ni ulārdā î‘rgānilgān sî‘z vā ibîrālārni grāmmātik qînun-qîidālārgā āsîsān qî‘llāsh muāmmîsi vujudgā kålādi. Bu esā î‘quvchilārdān til mātåriāllārini tārtibgā tushirish, umumlāshtirish vā ulārni zārur bî‘lgān jîydā qî‘llāsh mālākāsini tālāb qilādi. Αqilgān vā tinglāngān mātnlār āsîsidā nutq kî‘nikmālāri rivîjlāntirilādi. Nutqning hāmmā turlāridā mustāqil ishgā kāttā āhāmiyat bårilgān hîldā î‘quvchilārning ijîdiy qîbiliyatlāri rivîjlāntirilādi.
YUqîri sinflārdā tārjimā înā tili vā õîrijiy tildāgi lingvistik tushunchālārning ifîdālānish usullārini tāqqîslāsh māqsādidā ishlātilādi. Māsālān, õîrijiy tildā kålāsi zāmîn qāndāy ifîdālānādi vā bu înā tilidā qāndāy āmālgā îshirilādi vā bîshqālār. SHundāy qilib bu ikki tārjimā usuli î‘quvchining õîrijiy tildān bilimini mustāhkāmlāydi. Nihîyat 9 sinfgā kålib î‘quvchilār bu ikki ālîhidā-ālîhidā kî‘nikmālārni birlāshtirādilār vā quyidāgi ikki turdāgi tārjimā kî‘nikmālārini rivîjlāntirādilār. Birinchisi qisqā mātnlārni õîrijiy tildān înā tiligā āniq-rāvîn tārjimā qilish. Ikkinchisi õîrijiy tildāgi mātnlārni tinglāsh yîki î‘qish vā māzmunini înā tilidā bāyîn etish.
Ikkinchi bîsqichning îõiridā î‘quvchilār quyidāgi mālākā vā kî‘nikmālārni egāllāgān bî‘lishlāri kårāk:
- î‘rgānilgān låksik birliklārni mātn tārkibidā tushunish vā ulārni nutqdā qî‘llāy îlish;
- î‘rgānilmāgān låksik birliklārning kîntåkstdāgi mā’nîsini ānglāy îlish yîki ānglāy îlmāgān tāqdirdā lug‘āt yîrdāmidā tārjimā qilib tushunish,
- bårilgān māvzu yuzāsidān gāđirish uchun kårāk bî‘lādigān āktiv vā đāssiv låksik birliklārni eslāsh vā ulārni nutq jārāyînidā qî‘llāsh;
- sî‘z vā sî‘z birikmālārini grāmmātik qîidālārgā āsîsān tî‘g‘ri qî‘llāsh;
- grāmmātik qîidālārni îg‘zāki vā yîzmā nutqdā î‘quv dāsturi tālābi dārājāsidā qî‘llāsh;
- îg‘zāki nutqdā til mātåriālini qî‘llāshni tā’minlāydigān umumtā’limiy usullār (qiyîslāsh, tāhlil, sintåz qilish, tinglāsh, ājrātish) dān fîydālānishdān tāshqāri quyidāgi mālākālārni hām egāllāshlāri kårāk;
- î‘zlāshtirilādigān låksik birliklārni gāđdāgi mā’nîsigā kî‘rā tushunib āniqlāsh vā ulārni nutqdā qî‘llāsh;
- qî‘shmā gāđlārni î‘zlāshtirish vā ergāshgān qî‘shmā gāđlār hāqidā mā’lumîtgā egā bî‘lish;
- ikki tilli lug‘āt, grāmmātik mā’lumîtlār, turli î‘quv qî‘llānmālār vā ādābiyîtlārdān mustāqil fîydālānā îlish kî‘nikmālārini tākîmillāshtirish.
Õîrijiy tilni î‘qitishdāgi āmāliy, tā’limiy, tārbiyaviy vā rivîjlāntiruvchi māqsādlār vā nutq mālākālārigā qî‘yilādigān tālāblār mājmui tā’lim-tārbiya jārāyînining bārchā tāshkiliy shākllāri, hāmdā turlāridā, āyniqsā dārs vā dārsdān tāshqāri māshg‘ulîtlārdā āmālgā îshirilādi.
MĀMLĀKĀTSHUNÎSLIKKĀ ÎID MĀTÅRIĀLLĀR
Umumiy î‘rtā tā’lim māktāblāridā õîrijiy tilni î‘rgānish båvîsitā mulîqāt qilā îlishgā āsîs yîki đîydåvîr yarātishi lîzim.
Buning uchun tilni î‘rgānish jārāyînidā māqsādgā intilgān hîldā, ya’ni, āstā-såkinlik bilān tili î‘rgānilādigān māmlākāt tāriõi, hîzirgi hāyîti vā urf-îdātlārini î‘rgānish kårāk.
Til birliklārining qāysilāri āktiv, qāysilāri đāssiv hîldā qî‘llāshi hār bir jāmiyat mānfāātidān kålib chiqqān hîldā bålgilānādi. Nutqdān fîydālānish qîidālāri nutq etikåti bî‘lmish-milliylik, îmmāviylik, rāsmiy vā nîrāsmiyliklār bilān hāmîhāngdir.
Māmlākātshunîslik mātåriāllāri bārchā sinflārdā î‘rgānilādi. Bundāy mātåriāllār tili î‘rgānilāyîtgān māmlākāt hāqidāgi mā’lumîtlārni kî‘đrîq bilishgā kumāklāshādi.
ΑQUVCHILĀRGĀ QUYIDĀGILĀR ΑRGĀTILĀDI:
V - sinf
- õîrijiy tilning nîmi vā tili î‘rgānilāyîtgān māmlākāt(lār) shuningdåk, õîrijiy tildā gāđirādigān māmlākāt(lār)ning nîmlāri;
- tili î‘rgānilāyîtgān māmlākāt(lār)dā såvib kuylānādigān qî‘shiq vā shå’rlār;
- tili î‘rgānilāyîtgān māmlākāt(lār)dā qî‘llānilādigān sālîmlāshish, tānishish, tānishtirish, õāyrlāshish, minnātdîrchilik bildirish, kåchirim sî‘rāsh, iltimîs qilish vā hîl-āhvîl sî‘rāshdā qî‘llānilādigān kîmmunikātiv ibîrālār;
- tili î‘rgānilādigān māmlākāt(lār)ning uy vā yîvvîyi hāyvînlāri;
- tili î‘rgānilādigān māmlākāt(lār)dā qî‘llānilādigān ismlār vā ulārning erkālāshlāri:
- î‘quv qurîllāri vā î‘quv đrådmåtlārining nîmlāri;
VI - sinf
- îvqātlār vā sālqin ichimliklārning nîmlāri, îvqātlānish vā îvqātlānishdā qî‘llānilādigān ibîrālār,
- måvā vā sābzāvîtlārning nîmlāri;
- bā’zi bir milliy îvqātlārni đishirish usullāri;
- îvqātlārni tānlāsh vā ulārgā đul tî‘lāshdā qî‘llānilādigān ibîrālārni qî‘llāy îlish;
- đîytāõtining nîmi vā đîytāõti hāqidāgi āsîsiy mā’lumîtlār;
- māmlākāt(lār)ning år māydîni vā āhîlisi hāqidāgi qisqāchā mā’lumît;
- tābiāti;
- îb-hāvîsi;
- tug‘ilgān kunni nishînlāsh;
- māktābdā î‘qitilādigān đrådmåtlārning nîmlāri;
- õālq qî‘shiqlāri.
VII – sinf
- tili î‘rgānilāyîtgān māmlākāt(lār)ning jug‘rîfiy õāritāsi, uning hududlār (grāflār, shtātlār) gā bî‘linishi hāmdā dunyîgā māshhur shāhārlāri;
- î‘simliklār dunyîsi;
- kiyim-kåchāklār vā kundālik õārid mîllārini sîtib îlish hāqidāgi mā’lumîtlār;
- yîshlārning nimāgā qiziqishlāri;
- bî‘sh vāqt (tā’til, sāyîhāt vā turizm) lārini qāndāy î‘tkāzishlāri;
- sđîrt turlāri, musîbāqā vā îlimđiādā hāqidāgi mā’lumîtlār;
VIII - sinf
- ātrîf-muhit muāmmîlāridān vîqif bî‘lish;
- siyîsiy ārbîblār, dāvlāt rāhbārlāri;
- fān vā mādāniyat sîhāsi bî‘yichā māshhur kishilār (Yozuvchi vā shîirlāri) ning ismi-shāriflāri hāmdā ulārning māshhur āsārlāri;
- muzåylāri, tåātr vā kinîlāri hāqidāgi mā’lumîtlār;
- shu dāvlāt(lār)dā chîđ etilādigān gāzåtā, jurnāllār nîmlāri, tålå-rādiî dāsturlār yuzāsidān mā’lumîtlār;
- bāyrāmlāri vā urf-îdātlāri;
IX - sinf
- dāvlāt tizimi, siyîsiy đārtiyalār, sāylîvlār, bāyrîq, gårb, mādhiya vā kînstitusiyasi;
- fān vā mādāniyati hāqidāgi āyrim tushunchālār;
- tā’lim tizimi hāqidāgi mā’lumîtlār;
- iqtisîdiyîtini māmlākātimiz iqtisîdiyîti bilān sîlishtirib î‘rgānish.
- õātlār (nîrāsmiy) tābriknîmā, tāklifnîmā, yîzish vā tålåfîndā qāndāy gāđlāshish;
(Dāvlāt tizimi, Siyîsiy đārtiyalār, Đārtiya vā sāylîvlār vā bîshqā māvzulār î‘quvchilār uchun murākkāb bî‘lsādā, ulār dārslik vā î‘quv qî‘llānmālārdā sîddārîq tildā vā îddiy låksik birliklār, qiziqārli til î‘yinlāri hāmdā til î‘qitishning intårāktiv uslublāri îrqāli yîritilādi.)
.gif){kind=small}
