ΑZBÅKISTÎN RÅSÐUBLIKÀSI ÕÀLQ TÀ’LIMI VÀZIRLIGI
RÅSÐUBLIKÀ TÀ’LIM MÀRKÀZI
Ingliz tilidàn yangi tàhrirdàgi Dàvlàt tà’lim stàndàrti
(6-sinf)
Tuzuvchilar:
O‘. Hoshimov
H. G‘aniyeva
G. Alimova
L. Jo‘rayev
Taqrizchi:
A. Irisqulov
Tîshkånt – 2006
Dàvlàt tà’lim stàndàrti
Αquvchi ingliz tilini î‘rgànish jàràyînidà quyidàgi bilim, màlàkà-kî‘nikmàlàrni egàllàshi shàrt:
- ingliz tilidagi talaffuz qoidalarini o‘rganish va nutqda to‘g‘ri ishlata bilish;
- ingliz tilidagi kamida 150-200 ta faol leksik birlikni bilish;
- o‘rtacha qiyinchilikdagi (80-100 ta so‘z) matnlarni tushuna olish;
- ingliz tilidagi màtnlàrni (5 dàqiqàdà 100-150 tà sî‘z) ifîdàli î‘qiy îlish;
- màtnlàrdà ifîdàlàngàn turli dàràjàdàgi qisqacha hajmdagi (50 ta so‘z) àõbîrîtlàrni tushunà îlish;
- 50-80 sî‘zdàn ibîràt bî‘lgàn o‘rganilgan nutq mavzulari asosidagi matnni ingliz tilidan ona tiliga og‘zaki tarjima qila olish;î‘rtàchà muràkkàblikdàgi màtnni õîrijiy tildàn înà tiligà tàrjimà qilà îlish;
- o‘quv darsligiga va î‘qish kitîbigà tàyangàn hîldà îg‘zàki nutq kî‘nikmàlàrigà egà bî‘lish;
- kîmmunikàtiv màqsàdlàrgà yî‘nàltirilgàn îg‘zàki mulîqît kî‘nikmàlàrigà egà bî‘lish;
- diàlîgik và mînîlîgik nutq kî‘nikmàlàrigà egà bî‘lish;
- suhbàtdîshining nutqini tushunà îlish;
- yîzib îlingàn nutqni tushunà îlish;
- tàbriknîmà và màktub yîzà îlish;
- 80-100 ta so‘zdan iborat kichik hajmdagi badiiy adabiyotlardan olingan, soddalashtirilgan matnni tinglab, o‘qib tushunish;
- ingliz tilining boshlang‘ich grammatik qoidalarini bilish (so‘z turkumlari va gap tuzilishi).
Dàvlàt tà’lim stàndàrtigà shàrh
Αzbåkistîn Råsðublikàsidà hàyîtning bàrchà sîhàlàri — fàn, màdàniyat, ishlàb chiqàrish bî‘yichà õàlqàrî àlîqàlàrning rivîjlànishi và kångàyishi mutàõàssisning õîrijiy tilni bilishi zàruriyatini kåltirib chiqàràdiki, «Tà’lim tî‘g‘risidà»gi Qînun, «Kàdrlàr tàyyîrlàsh Milliy dàsturi» hàm shuni tàlàb etàdi. Bu umumtà’lim î‘quv fani sifàtidà ingliz tili màqîmini îshiràdi. U jàmiyatning ijtimîiy- iqtisîdiy, ilmiy-tåõnikàviy và umummàdàniyat tàràqqiyîtining àmàliy îmili, til tàyyîrgàrligi esà uzluksiz tà’limning, uni õàlqchillàshtirishning muhim qismi bî‘lib qîlàdi.
Màzkur î‘quv fanining àsîsiy màqsàdi î‘quvchilàrning ingliz tilini turli shàkllàr îrqàli muîmàlà vîsitàsi sifàtidà egàllàshi, ya’ni sî‘zlàshishning nutqiy kî‘nikmàlàri shàkllànishi, tinglàb tushunish, î‘qish, gapirish và yîzuvni î‘rgànish bilàn bålgilànàdi.
Dàvlàt stàndàrti ingliz tilini î‘qitish bî‘yichà àsîsiy må’yîriy dàràjà hisîblànib, uni egàllàsh màktàb turlàri và î‘quv kurslàri õususiyatidàn qàt’iy nàzàr màjburiy và uning måzînlàri î‘quvchilàrni ingliz tilini egàllàshi dàràjàsigà bàhî bårish lîzim. U uzluksiz tà’lim tizimini àmàlgà îshirishdà, î‘quvchilàrning màktàbni bitirgànlàridàn kåyingi fàîliyatidà ingliz tilini yanàdà chuqurrîq î‘rgànish và ulàrni båvîsità qî‘llàsh uchun àsîs bî‘lib õizmàt qilàdi.
Màzkur màqsàd nutq fàîliyatining turlàri, ingliz tilidà sî‘zlàshuvning turli usullàrini nàzàrdà tutàdi: tinglàb tushunish, sî‘zlàshuvning diàlîg và mînîlîg shàkllàri, î‘qish, yîzish.
Àlîqàning bu usullàri kîmmunikàtiv màqsàdning àsîsini tàshkil etàdi và til, lingvîmàmlàkàtshunîslik hàmdà màmlàkàtshunîslik bilim và kî‘nikmàlàridàn shàkllànàdi. Tilni egàllàsh mà’lum dîiràlàr bilàn chågàràlànàdi:
– tilni àmàliy egàllàsh àsîslàrini shàkllàntirish. Bu chågàràlàngànlik quyidàgi yî‘nàlishlàrdà àmàlgà îshirilàdi: nutq fàîliyatning bàrchà turlàri (tinglàb tushunish, gàðirish, î‘qish, yîzuv) î‘rtà màktàbdà bir õil dàràjàdà shàkllàntirib bîrilàdi. Tà’lim chågàràlàngàn birîq åtàrli kîmmunikàtiv, låksik và gràmmàtik minimumlàr dîiràsidàgi, màzmun và til qurilishi muràkkàb bî‘lmàgàn mulîqît và hîlàtni tà’minlàydigàn dàràjàdà îlib bîrilàdi.
Tilning àmàliy àsîslàrini egàllàsh î‘rtà màktàbdà yåtàrli dàràjàdà mustàhkàm và bàrqàrîr bî‘lishi lîzimki, bu àkàdåmik litsåylàr và kàsb-hunàr kîllåjlàridà yanà mukàmmàl î‘rgànish muvàffàqiyatini tà’minlàydi.
Umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà ingliz tilini î‘qitish àmàliy, tà’limiy, tàrbiyaviy và rivîjlàntiruvchi màqsàdlàrni î‘z ichigà îlàdi.
Àmàliy màqsàd tà’limiy, tàrbiyaviy và rivîjlàntiruvchi màqsàdlàrni shàkllàntirish îrqàli àmàlgà îshirilàdi.
Tà’limning tàrbiyaviy àhàmiyati quyidàgilàrdà àks etàdi: î‘quvchilàr shàõsini shàkllàntirish, hàmjihàtlik, dî‘stlik và õàlqlàr î‘rtàsidàgi î‘zàrî tushunish tuyg‘ulàrini rivîjlàntirish, dunyîgà qiyîsiy munîsàbàtdà bî‘lish, î‘z màdàniyati, tili î‘rgànilàyîtgàn õàlqlàr màdàniyatigà ijîbiy munîsàbàtdà bî‘lish, ingliz tilini î‘rgànish muhimligi và uning àlîqà vîsitàsi sifàtidà fîydàlànish ehtiyîjini tushunish.
Αqitishning tà’limiy màqsàdi quyidàgilàrdàn ibîràt: î‘quvchilàrning filîlîgik và umumiy dunyîqàràshini, màntiqiy hàmdà tànqidiy fikrlàshini rivîjlàntirish, tili î‘rgànilàyîtgàn màmlàkàtning urf-îdàtlàri, àn’ànàlàri bilàn tànishtirish, milliy î‘zligi và milliy màdàniyatlàr erishgàn yutuqlàrni chuqur ànglàsh, umuminsîniy màdàniyat rivîjini ànglàb yåtish.
Αquvchilàrning ijîdiy fàîliyati bilàn bålgilànàdigàn tà’limning rivîjlàntiruvchi màqsàdi quyidàgilàrdà àks etàdi: mulîqîtning yangi hîlàtlàridà til bî‘yichà egàllàngàn bilim, màlàkà và kî‘nikmàlàrni tàhlil qilish, bir tizimgà sîlish, tàqqîslàsh, umumlàshtirish và ijîdkîrînà qî‘llàshni rivîjlàntirish, î‘quvchilàrning til bî‘yichà hîzirjàvîbligi, mustàqilligini shàkllàntirish, ingliz tili sîhàsidà kåyinchàlik hàm mustàqil ràvishdà î‘z bilimini îshirishgà undàsh.
Ingliz tiliga o‘rgatish vazifalari quyidagilardan iborat: ingliz tilini egallash ko‘nikmalarini shakllantirish va ijtimoiy faoliyat uchun zarur bo‘lgan vositalar bilan ta’minlash, ijtimoiy-maishiy, o‘quv-mehnat, ijtimoiy-madaniy, ijtimoiy-siyosiy, rasmiy-ishbilarmon doiralarda muloqotga o‘rgatish, til qobiliyatini shakllantirishni ta’minlash, tili o‘rganilayotgan mamlakat madaniyatini yaqindan tanishtirish.
«Õîrijiy tillàr» uchun o‘quv rejasida haftalik o‘quv soatlar miqdori 6-sinf uchun 3 soat, yillik o‘quv soatlar miqdori esa 102 soat qilib belgilangan.
Ingliz tilini î‘qitish màzmuni
Ingliz tilini î‘qitish màzmunining àsîsiy tàrkibiy qismlàri quyidàgilàrdàn ibîràt: î‘qitish màtåriàli (til, nutq), nutq fàîliyati turlàridà bilim, màlàkà, kî‘nikmà, màvzu, mulîqît hîlàtlàri, màtnlàr, etnik-màdàniy màtåriàl (lingvîmàmlàkàtshunîslik, màmlàkàtshunîslik).
Minimum - lug‘àt tàrzidà ràsmiylàshtirilgàn, îg‘zàki nutqdàn fîydàlànishning låksik-gràmmàtik minimumi ~300-350 låksik birlik (LB)ni tashkil etadi.
Αqish, tànish và tushunish uchun råsåðtiv låksik-gràmmàtik minimum kàmidà ~350 LB ni tashkil etadi.
Til bî‘yichà bilim, màlàkà và kî‘nikmàning shàkllànishi:
- tàlàffuz, îhàng, gràfikà;
- nutqning låksik tîmîni: ðrîduktiv î‘zlàshtirish uchun ~300 LB, shu jumlàdàn, îg‘zàki nutqni rivîjlàntirish uchun zàrur bî‘lgàn sînlàr, îlmîshlàr, ðrådlîglàr, bîg‘lîvchilàr; î‘quvchilàrning ðîtånsiàl lug‘àtini kångàytirish uchun zàrur bî‘lgàn vîsitàlàr;
- nutqning gràmmàtik tîmîni;
- ðrîduktiv, hàmdà råtsåðtiv î‘zlàshtirishgà mî‘ljàllàngàn gràmmàtik màtåriàl; sintàksis (sîddà và qî‘shmà gàðlàr), mîrfîlîgiya - sî‘z turkumlàri: ît, àrtikl, sifàt (sifàt dàràjàlàri), ràvish, få’l (få’l tushunchàsi - bîg‘lànish, tuzilishi và îddiy hàmdà muràkkàb zàmîn fîrmàlàri).
VI-sinf o‘quvchilàri î‘zlàshtirishi kåràk bî‘lgàn zàruriy bilim, kî‘nikmà và màlàkàlàr
Tinglàb tushunish:
- Tànish sî‘zlàrdàn ibîràt bî‘lib, 80 tàgàchà sî‘zni î‘z ichigà îlgàn õàbàr và diàlîglàrni tinglàb tushunà îlish;
- Tinglànàyîtgàn màtnning muhim jîylàrini ànglàb yåtgàn hîldà î‘zigà bålgilàb qî‘ya îlish;
- Màtnning àsîsiy g‘îyasini (màzmunini) tinglàb tushunish;
- Màtnni bàtàfsil mà’lumît îlish uchun tinglàsh;
- Kåràkli, qiziqtiruvchi mà’lumîtni màtndàn àjràtib îlish uchun tinglàsh;
- Mà’lumîtlàrni tåkshirib kî‘rish uchun màtnni tinglàsh;
- Tinglàngàn màtn turli màqsàdlàrdà tàkrîràn eshittirilishi mumkin.
Gàðirish:
- Àsîsiy màvzugà îid qisqà suhbàtlàrdà ishtirîk etish, îddiy sî‘zlàr bilàn î‘z fikr và tuyg‘ulàrini 4-5 gàð bilàn màntiqàn tî‘g‘ri ifîdà età îlish;
- Αtgàn zàmîndàgi gàðlàrni î‘z nutqidà ishlàtà îlish;
- Αqigàn yîki tinglàgàn màtnlàri yuzàsidàn mà’lum bir vàzifàlàr àsîsidà sàvîllàrgà jàvîb bårish, gàðirà îlish;
- Guruhlàrdà, juftliklàrdà ishlàsh jàràyînidà sàvîllàr bårà îlish, î‘z fikrlàrini bildirà îlish.
- Etikåt õàràktårdàgi qisqà diàlîglàrdà, sî‘rîv-diàlîg (intårvyu), diàlîg suhbàtlàrdà ishtirîk età îlish;
- Tili î‘rgànilàyîtgàn màmlàkàtdà qàbul qilingàn nutqiy etikåt fîrmulàlàrini ishlàtà îlish.
Αqish:
- Sî‘zlàrning mà’nîsini tushunish uchun ikki tilli lug‘àtlàr yîki dàrslik îõiridà bårilàdigàn lug‘àtdàn fîydàlànà îlish;
- Αqishgà îid màtnlàr yîki qisqà hikîyalàrni tànlàb îlib, mustàqil ràvishdà î‘qiy îlish và î‘qish yuzàsidàn bårilgàn tîðshiriqni bàjàrà îlish;
- 80 tàgàchà sî‘zni o‘z ichigà îlgàn bîsmà yîki qî‘lyîzmà hîldàgi màtnlàrni hàmdà hikîyalàrni î‘qib tushungànini màshqlàrni bàjàrish îrqàli kî‘rsàtà îlish;
- Àsîsiy jîylàrni yîki màtn tàfsilîtini ànglày îlish;
- Màtnni umumiy mà’lumît îlish uchun î‘qiy îlish;
- Màtnning àsîsiy g‘îyasini (màzmunini) tushunish uchun î‘qiy îlish;
- Màtnni bàtàfsil mà’lumît îlish uchun î‘qiy îlish;
- Màtndàn kåràkli, qiziqtiruvchi mà’lumîtni àjràtib îlish uchun î‘qiy îlish;
- Mà’lumîtlàrni tåkshirib kî‘rish uchun màtnni î‘qiy îlish;
- Mà’nàviy îzuqà îlish uchun màtnlàrni î‘qiy îlish;
- Gràfik và jàdvàllàrni î‘qib, mà’lumît àjràtà îlish;
- Kîntåkst yîki kàlit sî‘zlàrdànfîydàlàngàn hîldà nîtànish sî‘zmà’nîlàrini ànglàb îlishni î‘rgànish.
Yozuv:
- 3-4 tà î‘zàrî bîg‘làngàn gàðlàrni yîddàn, kångrîq yîzà îlish;
- Qisqà diktàntlàr yîzà îlish;
- Nàmunàviy màtndàgi sî‘z và sî‘z birikmàlàrini bîshqà sî‘z và sî‘z birikmàlàri bilàn àlmàshtirgàn hîldà î‘zgàrtirib yîzà îlish;
- Sî‘zni tî‘g‘ri yîzgànligini tåkshirish, unutilgàn yîki nîtànish sî‘zlàrni tîðish uchun ikki tilli lug‘àtdàn fîydàlànà îlish;
- Gàðning uyushiq bî‘làklàridà vårgulni ishlàtà îlish;
- Gàðlàrni tî‘g‘ri kî‘chirib yîzà îlish;
- Tugàllànmàgàn gàðlàrni î‘rgànilgàn gràmmàtik hîdisàlàr yîki màzmunàn mîs sî‘zlàr bilàn tî‘ldirib yakunlày îlish;
- Αqigàn yîki tinglàgàn màtnlàri àsîsidà mà’lum bir vàzifàni yîzmà bàjàrà îlish;
- Αrgànilgàn gràmmàtik hîdisà yîki nàmunàlàr àsîsidà îddiy gàðlàr yîzà îlish;
- Kî‘rsàtmà và yî‘llànmàlàr yîzà îlish;
- Mulîqîtni àmàlgà îshirish uchun dî‘stgà õàt, îddiy õàbàrlàrni yîzà îlish;
- Îlingàn mà’lumîtlàr àsîsidà qisqà hisîbîtlàrni yîzà îlish;
- Nàmunàlàr àsîsidà diàlîglàr tuzà îlish;
- Îddiy jàdvàllàr tuzish, ulàrni tî‘ldirish và yîzmà ràvishdà tàsvirlàb bårà îlish;
- Tili î‘rgànilàyîtgàn màmlàkàtdà qàbul qilingàn nutqiy etikåt fîrmulàlàridàn fîydàlànib istàklàr bildirà îlish;
- Îddiy sî‘zlàrni và î‘rgànilgàn gràmmàtik hîdisàlàrni tàrjimà qilà îlish.
Nàzîràtni båtàràf eksðårt kîmissiyasi àmàlgà îshiràdi. Ish màktàb dàrsi shàrîitidà î‘tkàzilàdi, bàrchà î‘quvchilàr birvàràkàyigà ishlàshàdi, bàjàrish shàkli esà àlîhidà. Àn’ànàviy usullàr bilàn bàrchà nîàn’ànàviy usullàr hàm (tåst) qî‘llànilàdi, î‘quvchi àlbàttà erishish mumkin bî‘lgàn và nimàgà erishà îlishini àniqlàsh uchun råyting (dàràjàli) usuli hàm fîydàlànilàdi.
Bu turli dàràjàlàrni bålgilàsh måzîni bî‘lib, u î‘z nàvbàtidà kîmmunikàtiv vàzifà muràkkàbligi dàràjàsigà àsîslàngàn.
Råjàlàngàn ish dîiràsidàgi î‘rgàtishning turli dàràjàlàri và ulàrning tàshõisi î‘qituvchi uchun hàm, î‘quvchi uchun hàm muhim. Αquvchi uchun - î‘quv mîtivàsiyasini sàqlàb turish, î‘qishni dàvîm ettirish kåyingi yî‘lni tànlàsh uchun àsîs vîsitàsi. Αqituvchi uchun - bu iqtidîrli î‘quvchini î‘z vàqtidà ilg‘àsh, uni qî‘llàb-quvvàtlàsh, shuningdåk, î‘zlàshtirishi qiyin bî‘làyîtgàn î‘quvchilàrni kî‘zdàn qîchirmày, î‘z vàqtidà ulàrgà yîrdàm bårishi lozim.
.gif){kind=small}
