O`ZBÅKISTÎN RÅSPUBLIKĀSI ÕĀLQ TĀ’LIMI VĀZIRLIGI
RÅSPUBLIKĀ TĀ’LIM MĀRKĀZI
(6-sinf)
TÎSHKÅNT – 2006
Tuzuvchilar: H.Ne’matov – fil.fan. doktori.
A.G`ulomov – ped. fan. doktori.
N.Mahmudov – fil.fan. doktori.
M.Qodirov – fil.fan. nomzodi
M.Abduraimova – ped. fan. nomzodi
UQTIRISH ÕĀTI
Mustāqil O`zbåkistînning rāvnāqi uchun îlib bîrilāyotgān iqtisîdiy-ijtimîiy, mādāniy-mā’rifiy sîhālārdāgi kång ko`lāmli ishlār, O`zbåkistîn Råspublikāsining «Tā’lim tug`risidā»gi qînuni vā «Kādrlār tāyyorlāsh milliy dāsturi», «2004 – 2009 yillārdā māktāb tā’limini rivîjlāntirish Davlat umummilliy dāsturi» tā’limning bārchā bo`g`inlāridā înā tili o`qitishni tāshkiliy vā māzmuniy jihātdān yanādā tākîmillāshtirishni tāqîzî etādi.
Māktābni bitirib chiqqān yoshlār ijtimîiy, iqtisîdiy vā mādāniy hāyotning rāng - bārāng jābhālāridā, mulîqît vā munîsābātning bārchā turlāridā o`zbåk tilidān båmālîl - erkin, sāmārāli vā to`g`ri fîydālānā îlish, uning chåksiz imkîniyatlāridān to`lāqînli bāhrāmānd bo`lish, zāruriy ko`nikmā vā imkîniyatlārigā egā bo`lishlāri kårāk.
Înā tili dārslāridā o`quvchilārni mustāqil vā ijîdiy fikrlāshgā yo`nāltirish, lîzim. Shuning uchun ushbu dāstur vā u āsîsidā yarātilājāk dārsliklārdā ijîdiy tāfākkur tārzini shākllāntirish, dārs vā māshg`ulîtlārni o`quvchilārning nutqiy mālākāsini yuzāgā kåltirishgā qārātish māqsād qilib îlindi.
Înā tili tā’limi îldidā quyidāgi bîsh māqsād turādi: înā tili māshg`ulîtlāri bîlālārdā ijîdiylik, mustāqil fikrlāsh, ijîdiy fikr māhsulini nutq vaziyatiga mîs rāvishdā yozmā shākllārdā to`g`ri, rāvîn ifodālāsh ko`nikmālārini shākllāntirish vā rivîjlāntirishgā qārātilishi lîzim.
ÎNĀ TILI FĀNINING
TĀRKIBIY QISMLĀRI
Umumiy o`rtā tā’lim māktāblārining 5-9 sinflāridā o`tilādigān «Înā tili» fāni o`quvchilārdā :
- o`zbåk tilining fînåtikāsi, låksikāsi vā grāmmātikāsi bo`yichā nutqning îg`zāki vā yozmā shākllāridān to`g`ri fîydālānish uchun zārur bo`lgān ilmiy - āmāliy mā’lumîtlār bårishni;
- o`zbåk tilidā to`g`ri tālāffuz, imlî vā punktuātsiyaning āsîsiy qîidālārini o`zlāshtirib îlishni;
- înā tilining so`z õāzināsi bo`lmish turli lug`ātlārdān to`g`ri fîydālānā îlishni;
- o`z fikrini nutq vaziyatigā mîs rāvishdā, turli shākllārdā ifîdālāy îlish ko`nikmālārini hîsil qilishni;
- muāyyan bir xābārni yoki mā’lumîtni turli shākllārdā bårā îlish yo`llārini;
- kundālik hāyot uchun zārur bo`lgān ish qîg`îzlārini yuritish ko`nikmālārini;
- yosh vā bilim dārājāsigā mîs bo`lgān bādiiy, ilmiy, siyosiy āsārlārni o`rgānib, ulār hāqidāgi fikr-mulîhāzāsini, shāõsiy munîsābātini îg`zāki vā yozmā shākllārdā to`g`ri bāyon etā îlish ko`nikmāsini;
- tashqi dunyoni o`rgānish vā uni til birliklāridā ifîdālāshdā, jāmiyat ā’zîlāri îrāsidā mulîqît o`rnātishdā înā tilining båqiyos āhāmiyatini his etish uchun zārur bo`lgān nāzāriy mā’lumît vā āmāliy ko`nikmālār bårishni āsîsiy vāzifālār qilib îlādi.
Înā tili māshg`ulîtlāri bîsqichli kåtmā-kåtlik, shākl bilān māzmun ālîqādîrligi, tilshunîslik bo`limlārining o`zārî zich borliqdagi āsîslāridā ko`rilādi. Shuning uchun 5- sinfning birinchi chîrāgi sintāksis bo`yichā zārur tushunchālārni — sîddā vā qo`shmā gap, gāpning mārkāzi, gap bo`lāklāri, undālmā vā uyushiq, bo`lāklār, ko`chirmā gap, ulārdāgi tinish bålgilāri kābilārni o`zlāshtirishgā bāg`ishlānādi. Ikkinchi chîrākning bîshidā o`quvchilārgā låksikîlîgiya vā mîrfîlîgiyaning muhim tushunchālāri: so`zning mā’nîsi, o`z mā’nî vā ko`chmā mā’nî, mā’nîdîsh so`zlār, uyadîsh so`zlār, zid mā’nîli so`zlār, qo`shimchādîsh so`zlār, o`zākdîsh so`zlār, mustāqil vā yordāmchi so`z turkumlāri, o`zāk, qo`shimchā, so`z o`zgārtiruvchi vā so`z yasîvchi qo`shimchālār hāqidā dāstlābki zāruriy mā’lumîtlār bårilādi.
«Muqāddimā» dåb nîmlāngān bu bo`lim înā tilining izchil kursini o`rgānish jārāyonidā o`quvchilārning tildān yaõlit bir tizim sifātidā fîydālānish, mātn ustidā ishlāsh, fînåtik, låksik, mîrfîlîgik hîdisālārni, bu hîdisālārning o`z yashāsh shārîitidā bîg`lānishli nutqdā qo`llāsh imkîniyatini bårādi. Mā’lumki, bittā eng îddiy sîddā yig`iq, gāpdā hām tilning fînåtik, låksik, mîrfîlîgik vā sintāktik qurilishining mîhiyati āks etgān bo`lādi. Shuning uchun înā tilining o`quvchilār nutq mālākālārini rivîjlāntirishgā õizmāt qiluvchi izchil kursi uchun bundāy kirish o`tā zārurdir.
Tilning yaõlitlik, tā’limning esā ālîqādîrlik tamoyili, butun kurs dāvîmidā izchillik bilān îlib bîrilādi. Shuning uchun hār bir māshg`ulîtdā o`quvchi lug`āt vā sintāksis ustidā - so`z mā’nîsi, fînåtik, mîrfîlîgik hîdisālārning sintāktik vāzifāsi ustidā māshqlār bājārishgā jālb qilinādi.
ÎNĀ TILI O`QITISHNING ĀSÎSIY VÎSITĀLĀRI
Ilk bîsqichdā: 1. Shu dāstur āsîsidā yarātilgān dārsliklār.
2. O`zbåk tili bo`yichā lug`ātlār: «O`zbåk tilining izîhli lug`āti», «O`zbåk tilining uyadîsh so`zlār lug`āti», «O`zbåk tilining mā’nîdîsh so`zlār lug`āti», «O`zbåk tilining shākldîsh so`zlār lug`āti», «O`zbåk tilining zid mā’nîli so`zlār lug`āti».
Ikkinchi bîsqichdā bu vîsitālār sirāsi «O`zbåk tilining so`z yasāsh lug`āti», «O`zbåk tilining tårs (tåskāri) lug`āti», o`zbåk tilidāgi ensiklîpådiya, înā tili māshg`ulîtlāridā îg`zāki vā yozmā tāsvir uchun izîhli ālbîm, ishlātilishi lîzim bo`lgān zārur so`zlār bårilgān rāsm-tāsvirlār vā h.k. bilān to`ldirilishi lîzim.
TĀ’LIM USULI
Tā’lim usuli, āsîsān, induktivdir. Shuning uchun māshg`ulîtdā fāîl ishlîvchi o`quvchining o`zidir. Hār bir māshg`ulît tāõminān to`rt bîsqichni o`z ichigā îlādi: 1. Tākrîrlāsh. 2. Bårilgān mātåriāllārning o`quvchilār tîmînidān tāhlili. 3. Bårilgān mātåriāllārni o`qituvchi yordāmidā umumlāshtirish vā hukm chiqārish. 4. Hîsil qilingān umumiylikni āmāldā qullāsh vā sināsh. Dāsturdā ikkinchi, uchinchi, to`rtinchi bîsqichlārdāgi māshg`ulîtlār māzmuni tāxminiy ko`rsātildi.
O`quvchilārning mātn yarātish vā mātn ustidā ishlāshlāri māshg`ulîtning ikkinchi, to`rtinchi bîsqichlāridā vā sinfdān tāshqāri bårilādigān tîpshiriqlārdā mārkāziy o`rinni egāllāydi.
Mātnlār õilmā-õildir. Ulārning āniq tur vā ko`rinishi qismān dārslikdā bårilsā, āsîsān, o`qituvchi tîmînidān bålgilānādi. Dāstur o`qituvchigā dārslikdāgi bārchā mātnlārni o`z didi, tālābi, shārîitgā qulāyligi bilān båmālîl ālmāshtirish, o`qitish jārāyonini tîm mā’nîdāgi ijîdiylik vā izlānuvchānlik āsîsidā ko`rishgā to`liq imkîniyat bårādi.
O`quvchilār yarātishi lîzim bo`lgān mātnlār bir nåchā õildir. Ulārdān āsîsiylāri:
1. Māshg`ulîtdā hîsil qilingān bilim vā ko`nikmāni āmāldā qo`llāb mātn yarātish. Bundāy mātnlār ikki vā uchtā gāpdān ibîrāt bo`lishi, mînîlîg vā diālîg tārzidā, qisqāginā tāsvir yoki hikîya shāklidā bo`lishi mumkin. Ulārning āniq shāklini o`qituvchi rāhbārligidā o`quvchining o`zi
tānlāshi kårāk.
2. Bårilgān māvzu āsîsidā tāsvir (kichik inshî). Bundāy tāsvirlār yozmā vā îg`zāki ko`rinishlārdā o`quvchilārning yosh vā mālākā dārājāsigā mîs
māzmun hāmdā hājmdā bājārilishi lîzim.
3. Inshî-mātnning îliy ko`rinishi. Dāsturda quyidāgi inshî turlāridān fîydālānishni ko`zlāydi: ā) ilmiy inshî (til, tāriõ, biîlîgiya vā boshqa fānlārdān hār bir fān uchun õîs bo`lgān birîr māvzu yoki māsālāni îchish); b) ilmiy-bādiiy inshî (bādiiy āsār, yozuvchi ijîdi, ādābiy jārāyonlār tāhliligā bāg`ishlāngān inshîlār); v) bādiiy- ijîdiy inshîlār (sān’āt āsārini o`rgānishdān o`quvchining hîsil qilgān shāõsiy kåchinmālāri tāsviri); g) tāsviriy inshî (nārsā, prådmåt, mānzārā vā h.k. tāsvirigā bāg`ishlāngān inshî); d) erkin māvzudāgi inshî.
Mātn ustidā ishlāsh înā tili māshg`ulîtlāridā āsîsiy o`rinni egāllāgānligi sābābli, 7-sinfning îõiri vā 8-sinfning bîshidā «Yozmā ish ustidā ishlāsh usullāri vā bîsqichlāri» bo`limi kiritildi. Bu bo`lim o`quvchilārning 1-7-sinflārdā mātn ustidā îlib bîrgān ishlārini siståmālāshtirib, ulārni ūqîri sinflārdā ānchā murākkāb inshî ustidā ishlāshgā tāyyorlāydi. Bu bo`lim māshg`ulîtlāri dåtåktiv-induktiv usuldā tāshkil etilishi mumkin.
ÎNĀ TILIDĀN DĀSTUR VĀ DĀRSLIKLĀRNING NAZARIY-AMALIY ĀSÎSLĀRI
Māktābdā înā tili o`qitishning āsîsiy māzmun – mîhiyati hîzirgi kun tā’limi māqsādlārigā mînānd tuzilgān Davlat ta’lim standarti, dāstur vā dārsliklārning quyidāgi nazariy-amaliy āsîslāri bilān bålgilāb bårildi:
I. Înā tili — milliy mā’nāviyat vā māfkurā, milliy ruh, mādāniyat vā qādriyatlārning ulkān õāzināsi.
II. Înā tili — millāt tāfākkurini shākllāntiruvchi, rivîjlāntiruvchi vā ifîdālîvchi eng āsîsiy vîsitā.
III. Înā tilini o`qitishdān māqsād tā’lim îluvchilārdā mustāqil ijîdiy fikrlash qîbiliyatini rivîjlāntirish, ijîdiy fikr
māhsulini nutq vaziyatiga mîs rāvishdā to`g`ri vā rāvîn bāyon qilish ko`nikmālārini shākllāntirishdir.
IV. Māshg`ulîtlārdā înā tili imkîniyatlāridān unumli fîydālānish, āmāliy ko`nikmālārni shākllāntirishning nāzāriy bilimlārni o`zlāshtirishgā nisbātān ustuvîrligi tā’minlānādi.
V. Dārsliklārdā o`quv mātåriāllāri o`quvchilārning hār bir sinfdā o`rgānādigān bîshqā o`quv fānlāri vā ulārdān o`zlāshtirishlāri lîzim bo`lgān
āmāliy ko`nikmālār bilān uzviy bîg`liklikdā bårilādi.
VI. Înā tili dārsligidāgi hār bir tîpshiriq o`quvchi tîmînidān mustāqil bājārilishigā mîslāb tuzilādi.
VII. Dārslik mātåriāllāri o`quvchilārdā tāfākkurni vā nutqdi rivîjlāntirishning āsîsiy îmillārigā:
1) lug`āt bîyligini îshirishgā;
2)so`z bîyligidān ijîdiy mātn yarātish jārāyonidā fîydālānishgā;
3) mustāqil fikr ifîdāsining māqsād vā nutq vaziyatigā muvîfiqligini tānlāshgā;
4) āniq, ilmiy vā îbrāzli (rāmziy) nutq ko`nikmālārini shākllāntirishgā mîslāb tuzilādi vā bårilādi.
Înā tilidān hār bir māshg`ulît yuqîridā ko`rsātilgān tārkibiy qismlārni o`z ichigā îlādi.
VIII. Înā tiligā îid bilimlārni bårishdā tilning ko`p sāthli, chåksiz imkîniyatli, murākkāb tizim sifātidāgi tālqinigā tāyanilādi. Shuning uchun înā tili kursi înā tili qurilishining eng āsîsiy birliklāri vā hîdisālāri bilān tānishtiruvchi «Muqāddimā» vā «Izchil kurs» kābi ikki qismdān ibîrātdir.
«Izchil kurs»dā tilning turli grāmmātik hîdisālārini, turli sāth birliklārini o`zārî ālîqādîrlikdā bårish tilimizdā āynān bir fikrni turli usullār bilān ifîdālāsh imkîniyatlāri bîrligini, hār bir imkîniyatning o`zigā õîsligini o`quvchilārgā singdirishdā «Muqāddimā» ning āhāmiyati kāttā.
IX. Dāstur vā dārsliklārning didāktik āsîsi:
- o`quvchigā tā’lim jārāyonining fāîl ishtirîkchisi;
- o`qituvchigā o`quvchining o`rgānish fāîliyatini bîshqāruvchisi;
- dārslikkā (o`quv tîpshiriqlārigā) o`quvchi vā o`qituvchi fāîliyatlārini o`zārî bîg`lîvchi vîsitā sifātidā yondāshishdān ibîrātdir.
X. O`quvchining tā’lim jārāyonidā fāîl ishtirîkchi ekānligi uning dārslik tîpshiriqlāri āsîsidā o`qituvchi rāhbārligidā quyidāgi turdāgi mustāq,il ishlārni bājārishidā o`z āksini tîpādi:
1) kuzātish-dārslik (o`qituvchi) tîpshirig`i āsîsidā înā tili hîdisālāridān bårilgān nāmunālārni kuzātādi;
2) izlānish-o`ylāsh, õîtirādā tiklāsh, so`rāsh, lug`āt, qîmus, mā’lumît mānbālāridān fîydādānish āsîsidā hîdisālār sirāsini bîyitādi;
3) ālîhidāliklārni shārhlāsh - bårilgān vā o`zi dāvîm ettirgān sirādāgi hār bir hîdisāni ālîhidā-ālîhidā shārhlāydi;
4) qiyoslāsh - sirādāgi hîdisālārni o`zārî qiyoslāydi;
5) umumiylikni āniqlāsh - sirādāgi hîdisālārning o`õshāsh, umumiy tîmînlārini āniqlāydi;
6) fārqlārni tîpish - sirādāgi hîdisālārning bir-biridān fārqli tîmînlārini āniqlāydi;
7) tāsnif etish - sirādāgi hîdisālārni o`õshāshlik vā fārqlāri āsîsidā guruh hāmdā guruhchālārgā ājrātādi;
8) hukm chiqārish - hîdisālār sirāsi hāqidā umumlāshmā (hukm, õulîsā, qîidā) chiqārādi;
9) ālîqādîrlikni āniqlāsh - o`rgānilgān hîdisālārning yondîshlāri (mā’nîdîshlāri, shākldîshlāri, vāzifādîshlāri, zidlāri vā h.k.) bilān munîsābātlārini - (yaqinlik, o`õshāshlik vā fārqlārini) āniqlāydilār;
10) qo`llāsh - hîdisālārni mustāqil rāvishdā yozmā vā îg`zāki shākllārdā shārhlāb, ijîdiy mātn tuzādi.
XI. Fikrni bāyon etish, ijîdiy mātn tuzish, mātn ustidā ish înā tili māshg`ulîtlāridā ālîhidā māvqågā egā bo`lgānligi sābābli, dāsturdā VII
sinfning îõiri vā VIII sinfning bîshidā «Ijîdiy mātn ustidā ish» māvzusini o`rgānish ko`zdā tutilgān.
XII. Dāstur vā dārsliklārdā tilshunîslik vā uslubiyat imlî vā tālāffuz ājrātilmāydi. Hār bir hîdisā înā tili māshg`ulîtlāridā yondîsh (vāzifādîsh vā mā’nîdîsh) lāri bilān birgālikdā o`rgānilishi sābābli, ulārdān hār birining imlîviy, uslubiy mîhiyatlāri vā õususiyatlāri hām hîdisālār bilān birgālikdā o`zlāshtirilib bîrilādi.
XIII. O`quvchilārning înā tili tā’limi āsîsidā sinfmā- sinf îlgān āmāliy ko`nikmālāri vā bilimlāri înā tilidān Davlat ta’lim standarti talablāri bilān bāhîlānādi.
O`QUV DASTURI
VI sinf (170 sîāt)
Kirish (1 sîāt)
O`zbåkistîndā dāvlāt tili vā bîshqā tillārning rivîjlānishi haqida ma’lumot.
5-sinfdā o`tilgānlārni tākrîrlāsh (10 sîāt)
Fînåtikā. Grāfikā vā imlîning āyrim māsālālāri. Āyrim unlilārning āytilishi vā yozilishi. Āyrim undîshlārning āytilishi vā yozilishi. So`zlārni bo`g`inlārgā bo`lish vā sātrdān sātrgā ko`chirish. So`z urg`usi. Bir ma’noli va ko’p ma’noli so’zlar. So’zlarning shakl va ma’no munosabatiga ko’ra turlari. Eskirgan va yangi so’zlar. Shevaga xos so’zlar. Iboralar. Lug`atshunoslik. Fînåtik tāhlil tārtibi bo`yichā ishlāsh.
Mā’nîdîsh so`zlār. Shākldîsh so`zlār. Zid mā’nîli so`zlār. O`zākdîsh so`zlār. Kāsb-hunārgā îid so`zlār.
So`zlārning shākl vā mā’nî munîsābātigā ko`rā turlārini āniqlāsh bo`yichā amaliy mashg`lot.
Mîrfîlîgiya (16 sîāt)
Morfologiyaga kirish. So`z tārkibi hāqidā umumiy mā’lumît. Qo`shimchālārning mā’nî vāzifāsigā ko`rā turlāri.
Qo’shimchakar tasnifi. So`z yasîvchi qo`shimchālār. Tub va yasama so`zlar. Shākl yasîvchi qo`shimchālār va ularning tasnifi.
So`zning mîrfîlîgik tārkibi. So`z tārkibidā tārtib.
So`z tārkibi vā so`z yasālishi bo`yichā tāhlil tārtibi ustidā ishlāsh.
So`z turkumlāri
Få’l turkumi (56 sîāt)
To`plam va tasnif tushunchasi. So`z turkumlari.
Mustāqil få’llār hāqidā umumiy tushunchā. Hārākāt vā hîlāt få’llāri.
Yordāmchi få’llār. To`liqsiz få’l. Få’l turkumidā so`z yasālishi.
Yasîvchi qo`shimchālār bilān få’l yasālishi. Yordāmchi få’llār yordāmidā få’l yasālishi.
Mātn vā uning tuzilishi. Mātn sārlāvhāsi.
Få’l turkumidā shākl yasālishi. Få’lning tārz shākllāri.
Få’lning vāzifā (õîslîvchi) shākllāri, hārākāt nîmi shākllāri. Sifātdîsh shākllāri. Sifātdîshlārning îtlāshuvi. Rāvishdîsh shākllāri. Rāvishdîsh shākllārining yozilishi.
Få’lning nisbāt shākllāri. Bîsh nisbāt shākli. O`zlik nisbāt shākli. Îrttirmā nisbāt shākli. Mājhul nisbāt shākli. Birgālik nisbāt shākli.
Få’lning bo`lishli vā bo`lishsiz shākllāri.
Få’lning māyl shākllāri. Buyruq-istāk māyli, bu māyldāgi få’llārning mā’nîlāri. Shārt māyli shākllāri. Māqsād māyli shākli. Õābār māyli shākli, bu māyl shāklining zāmîn mā’nîlāri.
Få’lning zāmîn shākllāri. O`tgān zāmîn shākllāri qo`shimchālāri yordāmidā yasāluvchi o`tgān zāmîn få’llāri, edi to`liqsiz få’li yordāmidā hîsil bo`luvchi o`tgān zāmîn få’llāri. O`tgān zāmîn få’llārining yozilishi. O`tgān zāmîn få’l shākllārining mā’nîlāri.
Få’lning hîzirgi zāmîn shākllāri: qo`shimchālār yordāmidā yasāluvchi hîzirgi zāmîn få’llāri, -(i)b shāklli hîlāt få’llāri yordāmidā hîsil qilinuvchi hîzirgi zāmîn få’llāri.
Få’lning kålāsi zāmîn shākllāri: hîzirgi-kålāsi zāmîn shākli, kålāsi zāmîn gumîn shākli.
Få’l zāmîn shākllārining ko`chmā qo`llānishi.
Få’lning shāõs-sîn shākllāri: få’l tuslānishining uch ko`rinishi.
O`tilgānlārni tākrîrlāsh vā mustāhkāmlāsh.
Få’l so`zlārni mîrfîlîgik tāhlil tārtibi.
Ît turkumi (36 sîāt)
Ot so’z turkumi haqida umumiy ma`lumot. Otlarning tuzilishiga ko`ra turlari. Sodda ot. Qo`shma otlar imlosi. Juft va takroriy otlar imlosi. Ātîqli îtlār hāqidā umumiy mā’lumît. O`rin-jîy nîmlāri (tîpînimlār) vā ulārning imlîsi. Tashkilot, korxona va muassasa nomlari. Tarixiy sana va bayram nomlari. Suv havzalari va inshootlari nomlari.
Turdîsh îtlār vā ulārning mā’nî turlāri. Shāõs îtlāri vā ulārning yozilishi. Shāõsni bîshqā jihātlārigā ko`rā ātîvchi îtlār. Nārsā îtlāri, ulārning yasālishi vā yozilishi. O`rin-jîy (mākîn)ni ātîvchi îtlār, ulārning imlîsi. Faoliyat-jarayon nomini bildiruvchi otlar. Āniq vā māvhum îtlār. Mavhum ot yasovchi qo`shimchalar va ularning imlosi.
Otlarning lug`aviy shakllari. Son shakllari. Otlarning kichraytirish va erkalash shakllari.
O`tilgānlārni tākrîrlāsh.
Sifāt turkumi (19 sîāt)
Sifātning umumiy bålgilāri vā vāzifālāri. Sifātning qo`shimchālār yordāmidā yasālishi va ularning imlosi. Sifātlārning tuzilishigā ko`rā turlāri: sîddā sifātlār, qo`shmā sifātlār. Juft vā tākrîriy sifātlār, ulārning yozilishi. Āsliy vā nisbiy sifātlār.
Sifāt turkumidā shākl yasālishi. Dārājā shākllāri: îddiy dārājā shākli, îrttirmā dārājā shākli, îzāytirmā dārājā shākli, qiyosiy dārājā shākli.
Sifātning mā’nî turlāri: xususiyat, hajm-o`lchov, makon-zamon, rāng-tus bildiruvchi sifātlār, māzā-tā’m va hid bildiruvchi sifātlār.
Sifātlārning îtlāshuvi. Bîshqā turkum so`zlārning sifāt o`rnidā qo`llānishi (sifātlāshuv). Sifatning uslubiy qo`llanishi.
O`tilgānlārni tākrîrlāsh vā mustāhkāmlāsh.
Sîn turkumi (12 sîāt)
Sîn so`zlārning umumiy bålgilāri vā vāzifālāri. Sonlarning ma`no guruhlari.
Miqdîr sînlār, uning turlāri: sānîq sînlār vā ulārning yozilishi. Sānîq sînlār bilān qo`llānuvchi hisîb so`zlāri. Dînā sîn vā tāqsim sîn shākllāri. Chāmā sînlār vā ulārning yozilishi. Jāmlîvchi sînlār, ulārning hîsil qilinishi.
Butun sîn vā kāsr sîn, ulārning yozilishi. Hisob so`zlari.
Tārtib sînlār, ulārning yozilishi.
O`tilgānlārni tākrîrlāsh vā mustāhkāmlāsh.
Rāvish turkumi (14 sîāt)
Rāvishlārning umumiy bålgilāri vā vāzifālāri.
Rāvishlārning yasālishi. Tub va yasama ravishlar. Ravish yasovchi qo`shimchalar.
Rāvishlārning mā’nî turlāri: hîlāt rāvishi, o`rin rāvishi, pāyt rāvishi, miqdîr-dārājā rāvishi. Ravishlarning uslubiy qo`llanishi.
O`tilgānlārni tākrîrlāsh vā mustāhkāmlāsh.
Rāvish so`zlārning mîrfîlîgik tāhlili tārtibi.
O`quv yili îõiridā tākrîrlāsh (6 sîāt)
Fe`l bo’yicha o’tilganlarni takrorlash.
Îtning mā’nî turlāri bo`yichā tākrîrlāsh.
Sifāt vā rāvish dārājālāri yuzāsidān tākrîrlāsh.
Sînning mā’nî turlāri bo`yichā tākrîrlāsh.
6-sinf bitiruvchilārigā qo`yilādigān tālāblār:
1. O`qish sān’āti bo`yichā: bir dāqiqādā 100-110 tā so`zdān ibîrāt publisistik yoki bādiiy mātnni îrfîepiya qîidālārigā riîya qilgān hîldā o`qish.
2. Fikrni bāyon etish māhîrāti:
Miqdîriy ko`rsātkich: 12-14 gāpdān ibîrāt bo`lgān mātn (fikr ehtiyoji bilān bîg`liq māvzu āsîsidā) yarātish.
Tālāblār: 5-sinf tālāblārigā quyidāgilār qo`shilādi:
1) ibîrālār, hikmātli so`zlār, māqîllārdān fîydālānā îlish;
2) qo`shimchālārni ko`mākchilār bilān, qo`mākchilārni qo`shimchālār bilān ālmāshtirib qo`llāsh;
3) o`rgānilgān ifîdā vîsitālārini o`rinli qo`llāy îlish vā ulārning uslubiy imkîniyatlāridān fîydālānā îlish.
Mātnning õārāktåri: inshî, bāyon, kichik māqîlā, õābār, õātlār, tāvsifnîmā, tārjimāi hîl, o`rin-jîy tāsviri, murākkāb õābārlār.
3. Nāzāriy bilimlār. Få’l, ît, sifāt, sîn, rāvish so`zlārning ichki mā’nîviy guruhlārini, ulārning imlî vā tālāffuzini bilish. Få’l, ît, sifāt, sînlārning shākllārini, ulārning imlî vā tālāffuzini, mā’nî õususiyatlārini bilish. Bu so`zlārning gāpdāgi vāzifālārini āniqlāy îlish.
.gif){kind=small}
