ΑZBÅKISTÎN RÅSÐUBLIKÀSI
RÅSÐUBLIKÀ TÀ’LIM MÀRKÀZI
Tàjribà – sinîv vàriànti
Αzbåk tili fànidàn yangi tàhrirdàgi Dàvlàt tà’lim stàndàrti
Tîshkent - 2004
Tuzuvchilàr:
R.Yî‘ldîshåv – ΑzÐFITI bî‘lim bîshlig‘i, ð.f.n.
À.Ràfiiyåv – ΑzMU kàfådrà mudiri, f.f.n., dîtsånt
Muharrir: M.Hamrayeva, RTM metîdisti
Dàvlàt tà’lim stàndàrti
Tà’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn màktàblàrdà dàvlàt tili tà’limidàn î‘quvchilàr quyidàgi bilim, kî‘nikmà và màlàkàlàrni egàllàshlàri shàrt:
- mîrfîlîgiya và sintàksisgà dîir àsîsiy tushunchàlàrni hàmdà shu tushunchàlàr bilàn bîg‘liq ràvishdà gràmmàtik àtàmàlàrni bilish;
- sî‘zlàrning yîzilishi, gràmmàtik vîsitàlàrning sî‘zlàrgà qî‘shilishi bilàn bîg‘liq imlî qîidàlàrini bilish và bu qîidàlàrgà àmàl qilish;
- mustàqil gàðlàrni, muràkkàb sintàktik butunliklàrni î‘zàrî tî‘g‘ri bîg‘lày îlish;
- î‘zbåk mumtîz àdàbiyîti hàmdà ÕÕ àsr zàmînàviy î‘zbåk àdàbiyîti nàmîyandàlàrini bilish, ulàrning àsàrlàridàn nàmunàlàr àytà îlish;
- bàdiiy àsàr timsîllàrigà îg‘zàki và yîzmà tàvsif bårà îlish;
- î‘rgànilgàn màvzu dîiràsidà và ràsmlàrgà qàràb mustàqil 15-20 gàð bilàn izchil và bîg‘lànishli mînîlîgik nutq shàklidà bàyîn qilà îlish;
- àyrim màtnlàr màzmunini î‘z sî‘zi bilàn qàytà hikîya qilà îlish;
- màtnni(bàdiiy àsàr, hikîya, ilmiy màqîlà, õàbàr) tî‘g‘ri, ràvîn, tushunib bir dàqiqàdà 90-100 sî‘z tåzligidà î‘qiy îlish;
- bàdiiy àsàrni, shå’rni ifîdàli î‘qiy îlish;
- î‘zbåk õàlq îg‘zàki ijîdi nàmunàlàridàn àytà îlish;
- ish qîg‘îzlàrini yîzà îlish.
Αzbåk tili tà’limining màqsàd và vàzifàlàri
Αzbåkistîn Råsðublikàsining «Tà’lim tî‘g‘risidà», «Dàvlàt tili hàqidà»gi qînunlàri hàmdà «Kàdrlàr tàyyîrlàsh milliy dàsturi»dà råsðublikàdàgi umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà î‘zbåk tilini ikkinchi til (dàvlàt tili) sifàtidà î‘qitishni yanàdà tàkîmillàshtirish kî‘zdà tutilgàn.
Màzkur dàvlàt tà’lim stàndàrti ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan umumiy î‘rtà tà’lim maktablaridà dàvlàt tilini î‘rgàtish uchun må’yîriy hujjàt sànàlàdi. U bîshlàng‘ich và î‘rtà umumiy tà’lim bîsqichining hàr bir sinfidà tà’lim îluvchilàr, shu jumlàdàn, 4- và 9-sinfni bitiruvchilàr î‘zbåk tilidàn egàllàshlàri shàrt bî‘lgàn bilim, kî‘nikmà, màlàkà và mà’nàviy, màdàniy dunyîqàràshning zàruriy må’yîrini àsîslîvchi tà’limiy-tàrbiyaviy hujjàtdir.
Ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan umumiy î‘rtà tà’lim maktablaridà î‘zbåk tili và àdàbiyîtini î‘qitish ijtimîiy fànlàr ichidà muhim î‘rin tutàdi. Bîshqà millàt vàkillàrining dàvlàt tili hisîblàngàn î‘zbåk tilini ðuõtà egàllàshlàri, milliy, màdàniy qàdriyatlàrni î‘rgànish và ulàrgà hurmàt bilàn munîsàbàtdà bî‘lishlàri tàqîzî etilàdi. Αzbåkistîndà yashàb, î‘qish và ishlàsh jàràyînidà màhàlliy millàt vàkillàri bilàn tång munîsàbàtdà bî‘lib, bàrchà sîhàlàrdà erkin fikr àlmàshish uchun î‘zbåk tilini yåtàrli dàràjàdà egàllàshlàri kî‘zdà tutilàdi.
Ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan umumiy î‘rtà tà’lim maktablari î‘quvchilàri 2-9-sinflàrning hàr biridà î‘zbåk tili î‘quv fàni bî‘yichà shu sinf uchun bålgilàngàn nutqiy kî‘nikmàgà, låksik-gràmmàtik bilimlàrgà egà bî‘lishlàri, mustàqil ràvishdà î‘zbåk tilidà fikr yurità îlish uchun til màtåriàli và vîsitàlàridàn shu sinf hàjmidà và ungàchà bî‘lgàn dàvrdà î‘rgànilgàn màtåriàllàr hàjmidà tî‘g‘ri và mustàqil fîydàlànà bilishlàrigà erishishlàri lîzim. Shu màqsàddà ushbu î‘quv fànining àsîsiy màzmunidà quyidàgi tàlàblàr kî‘zdà tutilàdi:
1. Αrgànilàyîtgàn tildà mulîqît màlàkàsini egàllàsh (nutqiy kîmmunikàtiv màlàkà).
2. Til màtåriàli và vîsitàlàrini nutqdà qî‘llày bilish uchun yåtàrli bilimlàrni î‘zlàshtirish (gràmmàtik bilim và màlàkà).
3. Milliy màdàniyat và umuminsîniy qàdriyatlàr bilàn tànishtirish îrqàli hîsil qilinàdigàn tàrbiya (milliy màdàniyatni egàllàsh màlàkàsi).
Ushbu màzmun àsîsàn nutqiy kîmmunikàtiv màlàkàni egàllàsh îrqàli î‘zbåk tilini î‘rgàtishning umumtà’limiy màqsàdini, milliy màdàniyatini egàllàsh màlàkàsi esà tàrbiyaviy màqsàdni kî‘zdà tutàdi.
1. Nutqiy kîmmunikàtiv màlàkà
«Î‘zbåk tili» fanidan dàvlàt tà’lim stàndàrti shu til bî‘yichà egàllànàdigàn nutqiy fàîliyatning àsîsiy tî‘rt turi: gàðirish, nutqni tinglàb tushunish, î‘qish và yîzish àmàllàri bî‘yichà hàr sinfdà tàqîzî etilàdigàn màlàkà và kî‘nikmàlàr må’yîrini bålgilàb båràdi. Bundà î‘qishdà, måhnàt jàràyînidà và îilàdà, jàmîàt jîylàridà yuzàgà kålàdigàn turli nutqiy vàziyatlàrdà mustàqil ràvishdà fikr àlmàshà îlish và fikr bàyîn età bilish, eshitilgàn màtåriàlni idrîk etish, shuningdåk, yîzmà mànbàlàrni î‘qish îrqàli àõbîrît îlish, vîqåà-hîdisàlàrgà î‘z munîsàbàtini bildirish tàrzidà mulîqîtgà kirish màlàkàsini egàllàb bîrish dinàmikàsi nàzàrdà tutilàdi.
2. Gràmmàtik bilim và màlàkà
Stàndàrtdà nutqiy fàîliyatning hàr bir turi yuzàsidàn til màtåriàli, til vîsitàlàri và gràmmàtik bilimlàr, hîsil qilinàdigàn zàruriy kî‘nikmà và màlàkàlàr bålgilànàdi. Bundà î‘rgànilàyîtgàn sî‘z và sî‘z shàkllàrini tî‘g‘ri tàlàffuz qilish hàmdà yîzish, sî‘zni gràmmàtik jihàtdàn tî‘g‘ri shàkllàntirà bilish, sî‘zlàrni î‘rinli tànlàsh và sintàktik-uslubiy jihàtdàn tî‘g‘ri bàhîlày îlish, jumlà tuzishdà và nutq îhàngini bålgilàshdà àdàbiy til imkîniyatlàridàn î‘rinli fîydàlànà îlish tàlàb etilàdi.
3. Àdàbiy î‘qish và milliy mà’nàviyat
Milliy mà’nàviyatni egàllàsh î‘zbåk õàlqining bîy tàriõi, milliy qàdriyatlàrini, urf-îdàtlàri và ulàrni î‘zidà àks ettirgàn bîy àdàbiy-bàdiiy mårîs bilàn yaqindàn tànishish, uni î‘qib î‘rgànish, milliy àn’ànàlàr, bàyràmlàr, urf-îdàtlàr àsîsidà shàkllàngàn milliy màdàniyat, shuningdåk, umuminsîniy qàdriyatlàrni singdirishgà insînðàrvàrlik nuqtài nàzàridàn yîndàshishni tàqîzî etàdi.
Αzbåk àdàbiyîtining iõchàm và gî‘zàl nàmunàlàri, õàlqning tàriõiy, màdàniy hàyîtigà õîs muhim làvhàlàr, jàhîn milliy màdàniyatigà hissà qî‘shgàn î‘zbåk õàlqi vàkillàrining ijîdiy mårîsini î‘rgànish hàm kî‘zdà tutilàdi.
Ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan maktablardà î‘zbåk tili tà’limi màzmuni yuqîridàgi uch tàrkibiy qismni î‘z ichigà îlàdi và 2-9-sinflàrning hàr biridà î‘zining ifîdàsini tîðàdi.
Αzbåk tili uzluksiz tà’lim tizimidà bîshlàng‘ich tà’lim màktàbgàchà tà’lim-tàrbiyadàn kåyingi bîsqich sànàlàdi.
Uzluksiz tà’limning bîshlàng‘ich và umumiy î‘rtà bîsqichlàridà til tà’limining lisîniy, lingvîðsiõîlîgik, sîsiîðsiõîlîgik và ðàràlingvistik õususiyatlàri và, muhimi, umumdidàktik và î‘zigà õîs måtîdik õususiyatlàrdàn kålib chiqqàn hîldà hîsil qilinàdigàn nutqiy-kîmmunikàtiv, gràmmàtik và umumtàrbiyaviy vàzifàlàr bålgilànàdi.
9-sinf
Leksikaga îid yangi bilimlar
Αrgànilgàn nutqiy màvzulàr màzmunini ifîdàlîvchi tàyanch và fàîl sî‘zlàrni (250-300 sî‘z) î‘zlàshtirish, bu sî‘zlàrni sî‘z yasîvchi và sî‘z î‘zgàrtiruvchi qî‘shimchàlàri bilàn gàðlàrdà qî‘llày îlish.
Fe’l yasîvchi –làsh,- làsh,.-illa, ot yasovchi –dosh qî‘shimchàlari, sifat yasovchi no-, be- ðrefikslari bilan yasalgan yasama sî‘zlarni faol va ðassivligiga kî‘ra î‘zlàshtirish.
Grammatika va imlîga dîir bilimlar
- îid, dîir kî‘màkchilarining jî‘nalish kelishikdagi harakat nîmi bilan qî‘llànishi (tuzishga îid, dîir);
- “-sin deb” vîsitasi; - “-ganicha yî‘q” shakli;
- egalik qî‘shimchàli harakat nîmining bilan kî‘màkchisiga bîg‘lanib kelishi (kirishim bilan);
- îldin, avval kî‘màkchi vazifasidagi sî‘zlarning mîs egalik qî‘shimchàli harakat nîmi bilan qî‘llànishi (chiqishimdan îldin);
- tîmînidan, kî‘ra, muvîfiq, yuzasidan, qilib, îrqali kî‘màkchilari va kî‘màkchi vazifasidagi sî‘zlari;
- kuchàytiruv yuklàmàlàri;
- qaralmishning majhul nisbatdagi harakat nîmi bilan ifîdalanishi (rejaning tuzilishi);
- beri, buyîn kî‘màkchilarining mîs egalik qî‘shimchàli sifatdîsh bilan qî‘llànishi (kelganimdan beri, buyîn);
- ravishdîsh hîsil qiluvchi -gach (-kach, -qach) -guncha,-kuncha, -quncha) qî‘shimchàlari;
- bilan qî‘shimchàsining mîs egalik qî‘shimchàli harakat nîmi bilan qî‘llànishi (kî‘rganim bilan, chiqqaning bilan);
- fikrning tàrtibini bildiruvchi mîdàl sî‘zlàr;
- îrttirma nisbatdagi fe’ldan majxul nisbatning hîsil bî‘lishi (kuchaytirilmîq);
- tàqlid sî‘zlàr;
- matnda muallif munîsabatini bildiruvchi gaðlar;
- matnda tinglîvchining diqqatini bayînga qaratish uchun hizmat qiladigan kirish sî‘zlar, kiritmalar;
- ekan sî‘zi î‘zidan îldin kelgan sî‘z bilan qî‘shib talaffuz qilinganda va yîzilganda -mi sî‘rîq yuklamasining ishlatilishi (bîrmikan kabi).
Fînetika va orfoeðiyaga îid amaliy malakalar
Quyi sinflarda, shuningdek, IX sinfda î‘rganilgan sî‘z va sî‘z shakllarini orfoeðiya qîidalariga mîs ravishda tî‘g‘ri talaffuz qila îlish. Αzbek va rus tillarida talaffuzida qisman farqi bî‘lgan, shuningdek, î‘zbek tiliga xîs tîvushlar talaffuzini bilish. Kî‘makchili birikmalarda, -sin, -chi, qî‘shimchàlari bilan qî‘llàngan sî‘zlarda urg‘uni tî‘g‘ri qî‘ya îlish.
Grammatika va imlîga îid amaliy malakalar
Fikr bayîn qilish chîg‘ida sî‘zlarni î‘rganilgan grammatik vîsitalar bilan grammatik jihatdan shakllantira îlish:
Nutqiy faîliyat turlariga doir malakalar
Αquvchilar shu sinfgacha î‘rganilgan va î‘rganiladigan leksik va grammatik materiallar hajmida î‘zbek tilini quyidagi darajada egallashlari lîzim:
Tinglàb tushunish
1.Αrgànilàyîtgàn màvzugà îid và dàrslikdàgi màtnlàrni tinglàb màzmunini tî‘liq tushunà bilish.
2.Màvzugà àlîqàdîr 70-80 sî‘zli qî‘shimchà àdàbiy-bàdiiy màtnlàrni àudiî vidiî vîsitàlàri yîrdàmidà tinglàsh, kî‘rish îrqàli màzmunini tî‘g‘ri tushunish và eslàb qîlish.
Îg‘zaki nutq (sî‘zlàsh)
1. Αrgànilgàn mavzu dîirasida yangi leksik va grammatik materiallarni ishlatgan hîlda 10-12 gað bilan î‘z fikrlarini bîg‘lanishli (mînîlîgik nutq shaklida) bayîn qila îlish.
2. Αrgànilgàn mavzu dîirasida 8-9 luqma bilan kerakli î‘rinlarda qîlið-gaðlardan foydalanib (dialîgik nutq shaklida) î‘zarî fikr almasha bilish.
Αqish
1. Matnni (ertak,kichik hikîya, gazeta yîki jurnaldan îlingan maqîla, xabar) tî‘g‘ri, ravîn, tushunib, bir daqiqada 75-80 cî‘z tezligida î‘qiy îlish.
2. Αrgànilgàn matnlar mazmunini 9-10 gað hajmida î‘z sî‘zi bilan (asîsiy mazmunini qamrab îlgan hîlda) qayta hikîya qila bilish.
Αquvchilàrning àdàbiy tàyyîrgàrligigà qî‘yilàdigàn tàlàblàr:
- g‘àzàl và dîstînlarni ifîdali î‘qiy îlish;
- î‘rganilgan 7 - 8 she’rni yîddan ifîdali ayta bilish;
- àsàr màvzusi, tàbiàt tàsviri, asar qahramînlariga î‘z munîsabatini bildirish;
- bàdiiy àsàrdàn îlingàn ðàrchàdàgi tàsviriy vîsitàlàrni fàrqlày îlish;
- ijîdi hàqidà qisqà tushunchà bårilgàn î‘zbåk yîzuvchi và shîirlàri hàqidà fikr àytà îlish;
- î‘rgànilgàn àyrim àsàrlàrni jànr, màvzu, màzmun jihàtdàn î‘z àdàbiyîti nàmunàlàri bilàn tàqqîslày îlish.
Yîzish
1. Eshitish îrqàli 10-12 gàðni, dàrslik yîki dîskàdàn 11-12 tà sîddà gàðni kî‘chirib yîzà bilish,
2. 50-60 sî‘zdan ibîrat matn asîsida diktant yîzish.
3. 70-80 sî‘zli matn asîsida bayîn yîza îlish.
4. 6-7 råðlikàli diàlîgik , 5-6 sîddà gàðli mînîlîgik màtnlàrni mustàqil yîzà îlish.
5. 11-12 gað bilan ta’limiy inshî yîza bilish.
.gif){kind=small}
