ΑZBÅKISTÎN RÅSÐUBLIKÀSI ÕÀLQ TÀ’LIMI VÀZIRLIGI
RÅSÐUBLIKÀ TÀ’LIM MÀRKÀZI
Αzbåk tili fànidàn yangi tàhrirdàgi Dàvlàt tà’lim stàndàrti
(3-sinf)
Tîshkent - 2006Tuzuvchilàr:
R.Yî‘ldîshåv – ΑzÐFITI bî‘lim bîshlig‘i, ð.f.n.
À.Ràfiyåv – ΑzMU kàfådrà mudiri, f.f.n., dîtsånt
Dàvlàt tà’lim stàndàrti
Tà’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn màktàblàrdà dàvlàt tili tà’limidàn î‘quvchilàr quyidàgi bilim, kî‘nikmà và màlàkàlàrni egàllàshlàri shàrt:
- mîrfîlîgiya và sintàksisgà dîir àsîsiy tushunchàlàrni hàmdà shu tushunchàlàr bilàn bîg‘liq ràvishdà gràmmàtik àtàmàlàrni bilish;
- sî‘zlàrning yîzilishi, gràmmàtik vîsitàlàrning sî‘zlàrgà qî‘shilishi bilàn bîg‘liq imlî qîidàlàrini bilish và bu qîidàlàrgà àmàl qilish;
- mustàqil gàðlàrni, muràkkàb sintàktik butunliklàrni î‘zàrî tî‘g‘ri bîg‘lày îlish;
- î‘zbåk mumtîz àdàbiyîti hàmdà ÕÕ àsr zàmînàviy î‘zbåk àdàbiyîti nàmîyandàlàrini bilish, ulàrning àsàrlàridàn nàmunàlàr àytà îlish;
- bàdiiy àsàr timsîllàrigà îg‘zàki và yîzmà tàvsif bårà îlish;
- î‘rgànilgàn màvzu dîiràsidà và ràsmlàrgà qàràb mustàqil 15-20 gàð bilàn izchil và bîg‘lànishli mînîlîgik nutq shàklidà bàyîn qilà îlish;
- àyrim màtnlàr màzmunini î‘z sî‘zi bilàn qàytà hikîya qilà îlish;
- màtnni (bàdiiy àsàr, hikîya, ilmiy màqîlà, õàbàr) tî‘g‘ri, ràvîn, tushunib bir dàqiqàdà 90-100 sî‘z tåzligidà î‘qiy îlish;
- bàdiiy àsàrni, shå’rni ifîdàli î‘qiy îlish;
- î‘zbåk õàlq îg‘zàki ijîdi nàmunàlàridàn àytà îlish;
- ish qîg‘îzlàrini yîzà îlish.
Αzbåk tili tà’limining màqsàd và vàzifàlàri
Αzbåkistîn Råsðublikàsining «Tà’lim tî‘g‘risidà», «Dàvlàt tili hàqidà»gi qînunlàri hàmdà «Kàdrlàr tàyyîrlàsh milliy dàsturi»dà råsðublikàdàgi umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà î‘zbåk tilini ikkinchi til (dàvlàt tili) sifàtidà î‘qitishni yanàdà tàkîmillàshtirish kî‘zdà tutilgàn.
Màzkur dàvlàt tà’lim stàndàrti ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan umumiy î‘rtà tà’lim maktablaridà dàvlàt tilini î‘rgàtish uchun må’yîriy hujjàt sànàlàdi. U bîshlàng‘ich và î‘rtà umumiy tà’lim bîsqichining hàr bir sinfidà tà’lim îluvchilàr, shu jumlàdàn, 4- và 9-sinfni bitiruvchilàr î‘zbåk tilidàn egàllàshlàri shàrt bî‘lgàn bilim, kî‘nikmà, màlàkà và mà’nàviy, màdàniy dunyîqàràshning zàruriy må’yîrini àsîslîvchi tà’limiy-tàrbiyaviy hujjàtdir.
Ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan umumiy î‘rtà tà’lim maktablaridà î‘zbåk tili và àdàbiyîtini î‘qitish ijtimîiy fànlàr ichidà muhim î‘rin tutàdi. Bîshqà millàt vàkillàrining dàvlàt tili hisîblàngàn î‘zbåk tilini ðuõtà egàllàshlàri, milliy, màdàniy qàdriyatlàrni î‘rgànish và ulàrgà hurmàt bilàn munîsàbàtdà bî‘lishlàri tàqîzî etilàdi. Αzbåkistîndà yashàb, î‘qish và ishlàsh jàràyînidà màhàlliy millàt vàkillàri bilàn tång munîsàbàtdà bî‘lib, bàrchà sîhàlàrdà erkin fikr àlmàshish uchun î‘zbåk tilini yåtàrli dàràjàdà egàllàshlàri kî‘zdà tutilàdi.
Ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan umumiy î‘rtà tà’lim maktablari î‘quvchilàri 2-9-sinflàrning hàr biridà î‘zbåk tili î‘quv fàni bî‘yichà shu sinf uchun bålgilàngàn nutqiy kî‘nikmàgà, låksik-gràmmàtik bilimlàrgà egà bî‘lishlàri, mustàqil ràvishdà î‘zbåk tilidà fikr yurità îlish uchun til màtåriàli và vîsitàlàridàn shu sinf hàjmidà và ungàchà bî‘lgàn dàvrdà î‘rgànilgàn màtåriàllàr hàjmidà tî‘g‘ri và mustàqil fîydàlànà bilishlàrigà erishishlàri lîzim. Shu màqsàddà ushbu î‘quv fànining àsîsiy màzmunidà quyidàgi tàlàblàr kî‘zdà tutilàdi:
1. Αrgànilàyîtgàn tildà mulîqît màlàkàsini egàllàsh (nutqiy kîmmunikàtiv màlàkà).
2. Til màtåriàli và vîsitàlàrini nutqdà qî‘llày bilish uchun yåtàrli bilimlàrni î‘zlàshtirish (gràmmàtik bilim và màlàkà).
3. Milliy màdàniyat và umuminsîniy qàdriyatlàr bilàn tànishtirish îrqàli hîsil qilinàdigàn tàrbiya (milliy màdàniyatni egàllàsh màlàkàsi).
Ushbu màzmun àsîsàn nutqiy kîmmunikàtiv màlàkàni egàllàsh îrqàli î‘zbåk tilini î‘rgàtishning umumtà’limiy màqsàdini, milliy màdàniyatini egàllàsh màlàkàsi esà tàrbiyaviy màqsàdni kî‘zdà tutàdi.
1. Nutqiy kîmmunikàtiv màlàkà
«Î‘zbåk tili» fanidan dàvlàt tà’lim stàndàrti shu til bî‘yichà egàllànàdigàn nutqiy fàîliyatning àsîsiy tî‘rt turi: gàðirish, nutqni tinglàb tushunish, î‘qish và yîzish àmàllàri bî‘yichà hàr sinfdà tàqîzî etilàdigàn màlàkà và kî‘nikmàlàr må’yîrini bålgilàb båràdi. Bundà î‘qishdà, måhnàt jàràyînidà và îilàdà, jàmîàt jîylàridà yuzàgà kålàdigàn turli nutqiy vàziyatlàrdà mustàqil ràvishdà fikr àlmàshà îlish và fikr bàyîn età bilish, eshitilgàn màtåriàlni idrîk etish, shuningdåk, yîzmà mànbàlàrni î‘qish îrqàli àõbîrît îlish, vîqåà-hîdisàlàrgà î‘z munîsàbàtini bildirish tàrzidà mulîqîtgà kirish màlàkàsini egàllàb bîrish dinàmikàsi nàzàrdà tutilàdi.
2. Gràmmàtik bilim và màlàkà
Stàndàrtdà nutqiy fàîliyatning hàr bir turi yuzàsidàn til màtåriàli, til vîsitàlàri và gràmmàtik bilimlàr, hîsil qilinàdigàn zàruriy kî‘nikmà và màlàkàlàr bålgilànàdi. Bundà î‘rgànilàyîtgàn sî‘z và sî‘z shàkllàrini tî‘g‘ri tàlàffuz qilish hàmdà yîzish, sî‘zni gràmmàtik jihàtdàn tî‘g‘ri shàkllàntirà bilish, sî‘zlàrni î‘rinli tànlàsh và sintàktik-uslubiy jihàtdàn tî‘g‘ri bàhîlày îlish, jumlà tuzishdà và nutq îhàngini bålgilàshdà àdàbiy til imkîniyatlàridàn î‘rinli fîydàlànà îlish tàlàb etilàdi.
3. Àdàbiy î‘qish và milliy mà’nàviyat
Milliy mà’nàviyatni egàllàsh î‘zbåk õàlqining bîy tàriõi, milliy qàdriyatlàrini, urf-îdàtlàri và ulàrni î‘zidà àks ettirgàn bîy àdàbiy-bàdiiy mårîs bilàn yaqindàn tànishish, uni î‘qib î‘rgànish, milliy àn’ànàlàr, bàyràmlàr, urf-îdàtlàr àsîsidà shàkllàngàn milliy màdàniyat, shuningdåk, umuminsîniy qàdriyatlàrni singdirishgà insînðàrvàrlik nuqtài nàzàridàn yîndàshishni tàqîzî etàdi.
Αzbåk àdàbiyîtining iõchàm và gî‘zàl nàmunàlàri, õàlqning tàriõiy, màdàniy hàyîtigà õîs muhim làvhàlàr, jàhîn milliy màdàniyatigà hissà qî‘shgàn î‘zbåk õàlqi vàkillàrining ijîdiy mårîsini î‘rgànish hàm kî‘zdà tutilàdi.
Ta’lim bîshqà tillàrda îlib bîriladigan maktablardà î‘zbåk tili tà’limi màzmuni yuqîridàgi uch tàrkibiy qismni î‘z ichigà îlàdi và 2-9-sinflàrning hàr biridà î‘zining ifîdàsini tîðàdi.
Αzbåk tili uzluksiz tà’lim tizimidà bîshlàng‘ich tà’lim màktàbgàchà tà’lim-tàrbiyadàn kåyingi bîsqich sànàlàdi.
Uzluksiz tà’limning bîshlàng‘ich và umumiy î‘rtà bîsqichlàridà til tà’limining lisîniy, lingvîðsiõîlîgik, sîsiîðsiõîlîgik và ðàràlingvistik õususiyatlàri và, muhimi, umumdidàktik và î‘zigà õîs måtîdik õususiyatlàrdàn kålib chiqqàn hîldà hîsil qilinàdigàn nutqiy-kîmmunikàtiv, gràmmàtik và umumtàrbiyaviy vàzifàlàr bålgilànàdi.
1. BÎSHLANG‘ICH BÎSQICH
Ta’lim rus tilida îlib bîriladigan maktablarning 2-4-sinflarida î‘zbek tilini î‘qitishdan kî‘zlanadigan asîsiy maqsadlar î‘quvchilarni shu sinflarda î‘rganiladigan leksik va grammatik materiallar hajmida î‘zbek tilida fikr bayîn etish va fikr almashishga, matnlardan (bîlalar uchun mî‘ljallangan davriy matbuît materiallaridan) axbîrît îlishga î‘rgatish, î‘zbek adabiyîti durdînalaridan bahramand etish, î‘zbek xalqining tarixi, madaniyati, milliy ma’naviyatidan, urf-îdatlari, udumlaridan xabardîr qilish, sharqîna îdîb-axlîq bilan tanishtirish, î‘zbek xalqiga va uning milliy ma’naviyatiga hurmat hissini uyg‘îtishdan ibîrat.
Bîshlang‘ich bîsqich "Αzbåk tili" davlat ta’lim standarti 2-4-sinflarda î‘zbek tili ta’limi mazmunini ifîda etib, haftalik 2 î‘quv sîàti miqdîridàgi î‘quv yuklamasiga muvîfiq tuzilgan va faqat shu sinflarda î‘zbek tilini î‘rganishni me’yîrlaydigan hujjat sanaladi.
" Αzbek tili" davlat ta’lim standarti 2-4-sinflarning har biri uchun alîhidà-alîhidà belgilab chiqilgan ikki xil me’yîrlarni î‘z ichiga îladi:
1. î‘zbek tili ta’limi mazmuni;
2. har bir sinfni bitiruvchilarga qî‘yiladigan talablar.
3-SINFDA ΑQUVCHILÀRNING ΑZLÀSHTIRISHI ZÀRUR BΑLGÀN BILIM, KΑNIKMÀ VÀ MÀLÀKÀLÀR
Sî‘z bîyligini îshirish
Kundàlik mulîqît và muîmàlà îdîbigà îid îddiy, fàîl sî‘z hàmdà jumlàlàrni î‘zlàshtirish.
Αrgànilgàn nutqiy màvzulàr màzmunini ifîdàlîvchi tàyanch và fàîl sî‘zlàrni (250 -300 sî‘z) î‘zlàshtirish, bu sî‘zlàrni sî‘z yasîvchi và sî‘z î‘zgàrtiruvchi qî‘shimchàlàri bilàn iõchàm gàðlàrdà qî‘llày îlish.
Imlî và gràmmàtikàgà îid bilimlàr
Αzbåk àlifbîsidàgi hàrflàr, hàrfiy birikmàlàrni tî‘g‘ri yîzish, tutuq bålgisini tî‘g‘ri qî‘llày bilish;
- î va î` harflarini tî‘g‘ri ishlatish;
- tinish belgilarini tî‘g‘ri qî‘llay bilish;
- ng va n, g harflari bî‘lgan sî‘zlardàn bî‘g‘in kî‘chira îlish.
- î‘rgànilgàn qîliðli gàðlàr àsîsidà yig‘iq gàðlàr, ît + få’l , sîn (1-50 gàchà) + ît , sifàt + ît tuzilishidàgi sîddà sî‘z birikmàlàrini tuzà îlish;
- ikkinchi shàõs buyruq-istàk màyli, birlik sîndàgi shàõs-sîn qî‘shimchàlàrini få’llàrdà qî‘llày bilish.
Fînetika va îrfîeðiyaga dîir kî‘nikma va malakalar
Αzbek va rus tillarida talaffuzida qisman farqi bî‘lgan, shuningdek, î‘zbek tiliga xîs tîvushlar talaffuzini bilish. Kî‘makchili birikmalarda, -mi, -ma, -sin, -chi qî‘shimchàlari bilan qî‘llàngan sî‘zlarda urg‘uni tî‘g‘ri qî‘yish.
Nutqiy faîliyat turlariga dîir ko`nikma va malakalar
Αquvchilar shu sinfgacha î‘rganilgan, î‘rganiladigan leksik va grammatik materiallar hajmida î‘zbek tilini quyidagi darajada egallashlari lîzim:
Nutqni tinglàb tushunish
Tàsvir yîki buyumlar asîsida berilgan savîllar va javîblarni tushunish;4-5 gaðdan ibîrat matnni eshitib tushuna îlish.
Îg‘zaki nutq (sî‘zlàsh)
1.Αrgànilgàn mavzu dîirasida 2-3-sinflarda î‘rganilgan leksik va grammatik materiallardan fîydalanib 3-4 gað bilan î‘z fikrlarini bîg‘lanishli (mînîlîgik nutq shaklida) bayîn qila îlish.
2.Αrgànilgàn mavzu dîirasida 2-3 luqma bilan,kerakli î‘rinlarda qîlið gaðlardan fîydalanib (diàlîgik nutq shaklida) î‘zarî fikr almasha îlish.
Αqish
1. Matnni (ertak, kichik hikîya, xabar) tî‘g‘ri, ravîn, tushunib, bir daqiqada 30-40 sî‘z tezligida î‘qiy îlish.
2. hikîyani (hikîyadan îlingan ðarchani), she’rni ifîdali î‘qiy îlish.
3. Shu sinfda î‘rganilgan 2-3 she’rni yîddan ifîdali ayta bilish.
4. Αrgànilgàn matnlar mazmunini 3-4 iõchàm gað hajmida î‘z sî‘zi bilan qayta hikîya qila bilish.
Yîzish
1. Eshitish îrqàli 4-5 gàðni, dàrslik yîki yîzuv tàõtàsidàn 5-6 gàðni kî‘chirib yîzà bilish.
2. 12-16 sî‘zdan ibîrat matn asîsida diktant yîzish.
.gif){kind=small}
