Î’zbåkistîn Råsðublikàsi Õàlq tà’limi vàzirligi
Råsðublikà tà’lim markazi
Tàriõ (Î’zbåkistîn tàriõi và Jàhîn tàriõi)
fanidan Dàvlàt tà’lim stàndàrti
7-sinf
Tîshkånt - 2006
Tuzuvchilàr:
Q.Usmînîv -tarix fanlari doktori.
E. Holiqov- tarix fanlari doktori.
M.Råmåyåv- tarix fanlari nomzodi.
N.Ismàtîvà- metodist
V.Kîståtskiy- metodist
M. Isakova- metodist
M.Vahobov- metodist
S. Màhkàmîv -ilmiy xodim
M.Mî’ydinîvà - dotsent
M.Vîhidîvà- 216-maktab o`qituvchisi
Dàvlàt tà’lim stàndàrti
Î’q’uvchilàr tàriõ tà’limi jàràyînidà quyidàgi bilimlàrni egàllàshlàri shàrt:
- insîniyat dîimî îldingà intilgànligini, bu esà tàriõiy tàràqqiyîtning àsîsi bî’lgànligini ànglàsh và tàràqqiyît qînuniyatlàrining turli màmlàkàtlàrdà î’zigà õîs ràvishdà nàmîyîn bî’lishi hàqidà mà’lumîtgà egà bî’lish;
- jàhîn và Î’zbåkistîn tàriõining dàvrlàri, ijtimîiy tuzumlàri, dàvlàtlàri, ulàrning àtàlishivà ulàrgà õîs õususiyatlàr hàqidà tàsàvvurgà egà bî’lish;
- àsr và yil hisîbini bilish, tàriõiy vîqåà và hîdisàlàrning dàvîmiyligini, ulàrning qàysi dàvrgà mànsubligini àytà îlish, eràmizdàn îldingi àsrlàrni hisîblày îlish;
- î’zbåk õàlqining etnik shàkllànishi và î’zbåk dàvlàtchiligining shàkllànish và rivîjlànish tàriõini bilish và î’zigà õîs õususiyatlàri hàq’idà bilimlàrgà egà bî’lish;
- bîbîmiz Àmir Tåmurning î’zbåk và jàhîn õàlqlàri tàriõidà tutgàn î’rni hàqidà bilimlàrgà egà bî’lish;
- Î’rtà Îsiyî tàriõidà bî’lgàn dàvlàtlàrning ijtimîiy-siyîsiy, iqtisîdiy và màdàniy hàyîti hàqidà mà’lumîtgà egà bî’lish;
- Î’rtà Îsiyî tàriõidà bî’lgàn dàvlàtlàrdàgi fåîdàl munîsàbàtlàrning shàkllànishi và rivîjlànishi hàqidà mà’lumîtgà egà bî’lish;
- mustàmlàkàchilik zulmigà qàrshi kuràshgàn vàtànðàrvàr sàrkàrdàlàr, qàhràmînlàr, milliy îzîdlik và jàdidchilik hàràkàtlàri tî’g’risidà mà’lumîtlàrgà egà bî’lish;
- sîvåt mustàbid tuzumining õàlqimizgà qilgàn qàtàg’înlik siyîsàti, hàlqimizning mulkiy và mà’nàviy huquqlàri ðîymîl etilgànligi hàqidàgi mà’lumîtlàrni bilish;
- Î’zbåkistînning ikkinchi jàhîn urushidàgi ishtirîki, õàlqimizning frînt và måhnàt sîhàsidàgi jàsîràti hàqidà mà’lumîtlàrgà egà bî’lish;
- mustàqillik dàvridà erishilgàn dàstlàbki yutuqlàr hàqidà mà’lumîtlàrgà egà bî’lish;
- jàhîn tàriõidà Î’zbåkistîn tàriõining tutgàn î’zigà õîs î’rnini kurslàràrî bîg’làb àniq và ràvshàn ifîdàlày îlish;
- tàriõ kurslàrini î’rgànish jàràyînidà dunyî dinlàri tàriõi hàqidà tushunchà và bilimlàrgà egà bî’lish;
- Ðråzidånt àsàrlàridà Vàtànimiz tàriõi hàqidà bildirilgàn fikrlàrni bilish, ulàrdà ilgàri surilgàn g’îyalàr àsîsidà mushîhàdà yurità îlish;
- mustàqil Î’zbåkistîn Råsðublikàsining bîzîr iqtisîdiyîti shàrîitidà rivîjlànishining umumiy õususiyati tî’g’risidà mà’lumîtlàrgà egà bî’lish;
- dunyî õàlqlàri îldidà turgàn jàhînshumul muàmmîlàr, ulàrni bàrtàràf etish vàzifàlàri, Î’zbåkistîn Råsðublikàsidà bu muàmmîlàrni hàl etish yî’lidà àmàlgà îshirilàyîtgàn ishlàr hàqidà mà’lumîtgà egà bî’lish;
- î’z îilàsining shàjàràsi hàmdà màktàbi, kî’chàsi, tumàni, qishlîg’i, shàhri, vilîyati tàriõi bî’yichà bilimlàrgà egà bî’lish.
- milliy istiqlîl g’îyasining tàriõiy ildizlàri hàqidà mà’lumîtlàrgà egà bî’lish;
- diniy ekstråmizm và fundàmåntàlizmning kålib chiqishi và bugungi xàvfini bilish.
Dàvlàt tà`lim stàndàrtigà shàrh
Umumiy tàvsif
Jàmiyat và uning ijtimîiy tàràqq’iyîti tàriõ fàni àsîsini tàshkil etib, shu fànning îb`åktidir. Tàriõ fànining ðrådmåti insîniyatning eng qàdimgi zàmînlàrdàn tî hîzirgi kungàchà bîsib î’tgàn hàyît yî’li, kishilik jàmiyati tàràqqiyîti qînuniyatlàrini î’rgànàdigàn fàndir. Tàriõiy vîqåà-hîdisàlàrni ilmiy, õîlis î’rgànishning àniq yî’lini Î’zbåkistîn Råsðublikàsi Ðråzidånti I.À.Kàrimîv 1998-yil 26-iyundà màmlàkàtimiz tàriõchi îlimlàri, shîir và jurnàlistlàri bilàn bî’lgàn uchràshuvdà kî’rsàtib bårdi.
Î’zbåkistîn Råsðublikàsi Vàzirlàr Màhkàmàsi 1998-yil 27-iyundà "Î’zbåkistîn Råsðublikàsi Fànlàr Àkàdåmiyasi Tàriõ instituti fàîliyatini tàkîmillàshtirish tî’g’risidà" qàrîr qàbul qildi. Tàriõni õîlisînà yîritish, tàriõ fànini î’qitish dàvlàt siyîsàti dàràjàsigà kîtàrildi. Bu yî’l umumtà`lim màktàblàridà tàriõ fàni àsîslàrini îrgànish îldigà, õususàn ushbu î’quv fànini î’qitish màzmunigà kàttà tàlàblàr qî’ydi.
Î’quvchilàr ijtimîiy îngini shàkllàntirishdà tàriõ fànining î’rni và àhàmiyati hàr qàchîngidàn îrtdi. Àyni ðàytdà màzkur fànni turli sîhà yî’nàlishlàri bilàn mustàhkàm àlîqàdîrlikdà î’rgànishgà bî’lgàn ehtiyîj hàm kuchàydi.
Tàriõ tà'limining màqsàdi:
- î’quvchilàr îngigà insîniyatning eng qàdimgi dàvrlàridàn ÕÕ àsr bîshlàrigà qàdàr ijtimîiy, iqtisîdiy và màdàniy rivîjlànish bîsqichlàri tî’g’risidàgi bilimlàrni singdirish;
- î’quvchilàr tàriõiy tàfàkkurini shàkllàntirish îrqàli tàriõiy jàràyîngà yagînà hîdisà sifàtidà qàràb (î’tmish-bugun- kålàjàk), ulàrdà tàriõiy bilimlàr vîsitàsidà ijîdiy yîndàshuv màlàkàlàrini hîsil qilish;
- î’quvchilàrni tàriõiy vîqåàlàrni idrîk etishgà yî’nàltirish îrqàli ulàrni î’zligini ànglàsh, shàõs sifàtidà kàmîl tîðishigà yîrdàm båràdigàn tushunchàlàr, milliy, umuminsîniy qàdriyatlàr ruhidà tàrbiyalàsh;
- î’quvchilàrgà tàriõ î’z millàti và î’zgà millàtlàrning siyîsiy, iqtisîdiy, màdàniy rivîjlànish qînuniyatlàrini izchil î’rgànish qurîli ekànligini ànglàtishdir.
Tàriõ fànining î’rgànish îbåkti õàlqlàrning î’tmishi, bàshàriyatning tàbiiy và ijtimîiiy (insîn - tàbiàt - jàmiyat) hàyîtini î’rgànishdàn ibîràt.
Ushbu îbåkt quyidàgilàrni î’z ichigà îlàdi.
Chunînchi:
- tàriõiy màkîn, tàriõiy dàvr, tàriõiy-ijtimîiy hàràkàt, uni hàràkàtgà kåltiruvchi kuchlàr: ijtimîiy guruh, tàbàqà, urug’, qàbilà, õàlq, millàtlàr và ulàrning tàràqqiyît bîsqichlàri;
- siyîsiy tàriõ, dàvlàtlàrning ðàydî bî’lishi và rivîjlànishi, etnîslàr tàriõi - qàbilà - urug’, õàlqning vujudgà kålishi, turmush tàrzi, î’lkà tàriõi.
Màktàb tàriõ kursining àsîsiy màzmuni Vàtàn và jàhîn tàriõidà î’z ifîdàsini tîðàdi.
Vàtàn tàriõi tàrkibidà î’lkà, shàhàr, tumàn, qishlîqlàr tàriõi, ya’ni î’lkàshunîslik muhim àhàmiyat kàsb etàdi.
Î’quv ðrådmåtining tàyanch î’quv råjàsidàgi î’rni
Umumiy î’rtà tà’lim dàvlàt stàndàrtini ishlàb chiqish uchun Î’zbåkistîn Råsðublikàsi Îliy Màjlisining 1Õ såssiyasidà qàbul qilingàn "Tà'lim tî’g’risidà"gi Qînun và "Kàdrlàr tàyyîrlàsh Milliy dàsturi" àsîs qilib îlindi.
Tàriõ umumiy î’rtà tà`lim màktàblàri (V-IX sinflàr) hàmdà àkàdåmik litsåy, kàsb-hunàr kîllåjlàridà (kåyingi bîsq’ichlàrdà) àsîsiy î’quv fàni sifàtidà î’qitilàdi.
Umumiy î’rtà tà'lim màktàblàrining V-IÕ sinflàridà Î’zbåkistîn và jàhîn tàriõining qàdimgi zàmînlàrdàn ÕÕ àsr bîshlàrigàchà bî’lgàn dàvri î’rgànilàdi.
Stàndàrtning màzmun yî’nàlishi
Tàriõ fànini î’rgànish îbåktigà yuqîridà bårilgàn tàvsifdàn kålib chiqqàn hîldà, màktàbdà tàriõ tà’limining quyidàgi àsîsiy yî’nàlishlàri bålgilànàdi:
- tàriõiy dàvr, tàriõdà yillàr hisîbi, tàqvimlàr và tàriõiy hîdisà hàmdà jàràyînlàrning (yil, àsr, mingyilliklàr) tàdrijiylik, izchillikdà sîdir bî’lishi;
-tàriõiy màkîn, tàriõiy vîqåàlàr sîdir bî’lgàn jîy, màkînni kî’rsàtuvchi õàritàlàr, màmlàkàt, àhîli, urug’, qàbilà, õàlqlàrning bir jîydàn ikkinchi jîygà kî’chishlàri, î’trîqlàshuvini àks ettiràdigàn õàritàlàr (ekîlîgik, siyîsiy, iqtisîdiy, hududiy và hàrbiy hàràkàtlàrgà dîir).
Tàriõiy-ijtimîiy hàràkàt:
à) tàriõiy dàvrlàrdà insîniyatning rivîjlànishi, î’shà dàvr ehtiyîjlàri, tàlàblàri, mànfààtlàri, dunyîqàràshi, hàyît shàrîiti và îdàmlàrning turmush tàrzi;
b) bàshàriyatning evîlyutsiya tàriõiy, tàbiiy shàrîitdà tàràqqiy etib rivîjlànishi, mîddiy hàyîti, måhnàt qurîllàri, ishlàb chiqàrish munîsàbàtlàri và kuchlàrining î’zgàrish dàràjàlàri, mulkiy munîsàbàtlàr, î’zàrî và tàshqi àlîqàlàri;
v) insîniyatning etnik rivîjlànishi (urug’, qàbilà, õàlq, millàt dàràjàsigà åtishi), bundà îddiylikdàn yuksàklikkà qàràb tàràqqiy etishi, ijtimîiy guruhlàr, tàbàqàlàr, sinflàrning vujudgà kålishi;
g) dàvlàtlàrning tàshkil tîðishi và ulàrning tàriõiy shàkllàri; Vàtànimiz và jàhîndàgi siyîsiy jàràyînlàr;
d) insînlàr và jàmiyat, dàvlàtlàràrî munîsàbàtlàr; insîn îngidàgi î’zgàrishlàr, tàriõiy vîqåàlàr, tàbiiy hîdisàlàrning bu jàràyîngà tà'siri;
å) Vàtàn và jàhîn tàriõi, õàlqlàr màdàniyati, iqtisîdiyîti, mà’nàviyati, qàdriyatlàrining ràvnàq tîðishi, ulàrning jàhîn màdàniyati rivîjidà tutgàn î’rni;
yî)tàriõdà õàlqàrî munîsàbàtlàr, tàshqi siyîsàt, milliy-îzîdlik kuràshlàri, bîsqinchilik urushlàri và ulàrning ijtimîiy îqibàtlàri.
Ànà shulàrdàn kålib chiqqàn hîldà, tàriõ fàni kînsåðsiyasi, dàsturlàri ishlàb chiqilishi, dàvlàt tà’lim stàndàrti màvzulàri và tàlàblàri àsîsidà tàriõiy hîdisàlàr, vîqåàlàr õrînîlîgik izchillikdà, àdîlàtli và õîlisînà î’z bàhîsini îlishi lîzim.
Stàndàrtning tuzilishi
Tàriõiy hîdisàlàr và vîqåàlàrni î’rgànishgà qî’yilgàn tàlàblàr (V-IÕ sinflàr) î’quvchilàrning yîshi, bilim sàviyasi, ruhiy õususiyatlàri, jismîniy rivîjlànishi dàràjàlàrigà mîs bî’lishi lîzim. Shungà muvîfiq tàrzdà î’quv fàni ikki yî’nàlishni tàshkil etishi zàrur:
Jàhîn tàriõi.
Î’zbåkistîn tàriõi.
Tàriõdàn hikîyalàr eng qàdimgi dàvrlàrdàn shu kunlàrgàchà bî’lgàn àyrim eðizîdik làvhàlàrni î’z ichigà îlàdi.
V sinfdà tàriõ fàn sifàtidà î’rgànilmày, qismàn tàriõiy tàsàvvur hàmdà eng sîddà tushunchàlàrni egàllàsh bilàn chåklànilàdi.
VI sinfdàn tàriõ î’quv fàni àsîsiy ðrådmåt sifàtidà î’rgànilàdi. VI-IX sinflàrdà dàvriy izchillik bilàn insîniyat ðàydî bî’lgàn eng qàdimgi dàvrdàn ÕÕ àsr bîshlàridà rî’y bårgàn vîqåà-hîdisàlàr, siyîsiy, iqtisîdiy, màdàniy jàràyînlàr tàriõi î’rgànilàdi. Eng yangi dàvr tàriõini î’rgànish umumtà'lim màktàblàri (V-IÕ sinflàr) vàzifàsigà kirmàydi. Uni izchillikdà î’rgànish î’rtà màõsus, kàsb-hunàr tà'limi î’quv yurtlàridà dàvîm ettirilàdi.
Kînsåðsiya, dàstur, dàrsliklàr yaràtishdà bu hîlàt qàt’iy inîbàtgà îlinàdi.
Tàriõ tà’limidà î’quvchilàr nimàni bilishlàri, nimàni mustàqil î’qib îlishlàri qàndày muàmmîlàrni î’rgànishlàri muhim àhàmiyatgà egà. Bu - dàvlàt tà’lim stàndàrtidà tàlàb etilgàn bilim kî’nikmàlàrning minimàl dàràjàsini egàllàsh dåmàkdir.
Î’quvchilàr tàriõiy hîdisàlàrning màzmunini bilishdàn tàshqàri, tàriõiy vîqåàlàrni bir-biri bilàn tàqqîslày îlishlàri, mustàqil fikr yuritib, ulàrgà bàhî bårishlàri, vîqåàlàr mîhiyatini tushuntirà îlishlàri, yîzmà ifîdàlày îlishlàri zàrur. Birinchi dàràjàli vîqåàlàrdàn ikkinchi dàràjàlisini fàrqlày îlishlàri, ulàrni ijtimîiy tàhlil qilib, õulîsàlàr chiqàrà îlishlàri zàrur.
Àyniqsà, î’quvchilàr uygà bårilgàn tîðshiriqlàrni bàjàrishdà îddiydàn muràkkàbgà, àyrim elåmåntlàr, tushunchàlàrgà qàytib ishlàsh màlàkàsini egàllàshlàri màqsàdgà muvîfiqdir. Dàrslik, õàrità và diàgràmmàlàr bilàn ishlàsh kî’nikmàlàrini hîsil qilishlàri zàrur.
Tàriõ kursining dàstlàbki tàyanchi bilimlàr màjmuidir. Tàyanch bilimlàr dàvr, yil, àsr, milîddàn àvvàlgi kåchmish vîqåàlàrni izchil î’rgànishdàn bîshlànàdi. Hîdisàlàrni shàrqlàsh õulîsàlàr chiqàrishdà quyidàn yuqîrigà qàràb rivîjlànish jàràyîni kî’zgà tàshlànàdi. Vàtàn và jàhîn tàriõidàn eng qàdimgi îdàmlàr hàyîti, ulàr yashàgàn dàstlàbki màkînlàrni bilish, î’rgànishdà õàritàlàrdàn hàm fîydàlànilàdi.
Jàhîn tàriõi. 7-sinf (Î’rtà àsrlàr dàvri)
Õrînîlîgik jàdvàl và õàrità. G'àrbiy và Shàrqiy Yevrîðà, Yaqin Shàrq, Màrkàziy và Jànubiy Îsiyî, Buyuk kî’chish (õunnlàr, gårmànlàr, slàvyanlàr). Qàbilà, elàtlàr, Shàrqiy slàvyanlàr, ulàrning hududiy jîylàshuvi (V-VII àsrlàr).
Sàlb yurishlàri và uning îqibitlàri.
Buyuk gåîgràfik kàshfiyîtlàr. Ijtimîiy guruhlàr, tàbàqàlàrning vujudgà kålishi. Ulàrning ijtimîiy-iqtisîdiy turmush tàrzi, mà’nàviy hàyîti, õî’jàlik hàyîtidàgi î’zgàrishlàr, yår egàligi (G'àrbiy Vevrîðà, Rus, Yaqin Shàrq, Õitîy, Hindistîn).
Î’rtà àsrlàrdà Îsiyî, Àfrikà, Àmårikà õàlqlàri.
Qishlîq õî’jàligi, fåîdàl yår egàligi, dåhqînlàr kuràshi.
Màrkàziy và Shàrqiy Yevrîðàdà kråðîstnîylik tuzumi. Shàhàrlàr hàyîti, ulàrning siyîsiy, iqtisîdiy, mà’nàviy màrkàzlàr sifàtidàgi î’rni. Sàvdî, hunàrmàndchilik, õàlqàrî sàvdî-sîtiq, ijtimîiy rivîjlànish. Turli ijtimîiy guruhlàr àhvîli và turmushi. Shàhàrliklàr hàyît tàrzi, màshg’ulîtlàri.
Hindistîndà kàstàlàrgà bî’linish. Vevrîðàdà (î’rtà àsrlàrdà) dàvlàtchilik rivîjlànishi (mînàrõiya, råsðublikà), fåîdàl tàrqîqlikdàn màrkàziy dàvlàtchilik sàri.
Rusdà màrkàzlàshgàn dàvlàtlàrning vujudgà kålishi. Zåmskiy Sîbîr.
Dàvlàtchilikdà dinning î’rni.
Ijtimîiy h’àràkàtlàr sàbàblàri. Qî’zg’îlînlàr, diniy hàràkàtlàr, åråtiklàr, guschilàr hàràkàtlàrining mîhiyati.
Yevrîðàdà Råfîrmàtsiya. Gårmàniyadà dåhqînlàr urushi. Nidårlàndiya inqilîbi.
Î’rtà àsr kishisining îngi, dunyîqàràshi, diniy e'tiqîdi, kàtîlik, ðràvîslàv chårkîvlàri.
Islîm dini và uning màzhàblàri.
Î’rtà àsrlàr màdàniyati, ilmiy bilimlàr. Uyg’înish dàvri, gumànist-îlim và mutàfàkkirlàr. Musiqà, må’mîrchilik, ràssîmlik, kitîbàt sàn’àti, õàttîtlik, hunàrmàndchilik.
Õàlqlàrning iqtisîdiy, siyîsiy, màdàniy àlîqàlàri.
Nîrmànlàr, àràblàr, turklàr, mî’g’ullàrning hàrbiy yurishlàri. Qilichbàrdîrlàr và Tåvtîn îrdånligi yurishlàri. Îltin Î’rdà õînligi. Rusdà Îltin Î’rdà hukmrînligining tugàshi - undà Àmir Tåmurning buyuk õizmàtlàri. Rîssiyaning Vîlgà, G’àrbiy Sibir hududlàrigà hàrbiy yurishlàri. Livîniya urushi.
Shàrq và G’àrb sàvdî, diðlîmàtik àlîqàlàr.
7-sinf “Jahon tarixi” fanidan o’quvchilar egallashi lozim bo’lgan BKM elementlari:
Bilim:
- O’rta asrlar davrining boshlanishi va uning o’ziga xos xususiyatlari haqida bilimga ega bo’lish;
- yurtimiz mutàfàkkirlàrining tàsàvvuf tà’limîti, jàhîn ilm-fàni và màdàniyati rivîjigà qî’shgàn hissàlàrini bilish;
- tàriõiy vîqåàlàrning sàbàb và îqibàtlàrini tàhlil qilishdà õàrità màzmunidàn fîydàlànà îlish;
- Xalqlarning buyuk ko’chishi haqida bilimga ega bo’lish;
- jàhîn dinlàri và milliy dinlàr hàqidà bilimga egà bî’lish;
- Franklar davlati haqida bilimga ega bo’lish;
- Slavyan davlatlari haqida bilimga ega bo’lish;
- Arab xalifaligi va uning jahon xalqlari tarixida tutgan o’rni haqida ma’lumotga ega bo’lish;
- IV-XI asrlarda Hindiston va Xitoyda tashkil topgan davlatlar haqida bilimga ega bo’lish;
- O’rta asr shaharlari haqida haqida bilimga ega bo’lish;
- O’rta asrlarda Xristian cherkovini jamiyatdagi o’rni haqida bilimga ega bo’lish;
- Salib yurishlari va uning oqibatlari haqida bilimga ega bo’lish.;
- G’arbiy Yevropada markazlashgan davlatlarning tashkil topishi haqida bilimga ega bo’lish;
- Saljuq va Usmonli turklarning jahon tarixida tutgan o’rni haqida bilimga ega bo’lish;
- Mo’g’ullar davlati va uning iste’lochilik yurishlari haqida bilimga ega bo’lish;
Ko’nikma:
- O’rta asrlarda Î’rtà Îsiyîdà sîdir bî’lgàn vîqåàlàr, jàràyînlàrni jàhîn tàriõining muàyyan dàvri bilàn tàqqîslàsh, vàtàn tàriõi và jàhîn tàriõining bir tiðdàgi jàràyînlàri và vîqåàlàrini bålgilàgàn hîldà sinõrînik jàdvàllàr tuzà îlish;
- tàriõiy vîqåàlàrning sàbàblàri và îqibàtlàrini tàhlil qilishdà õàritàlàrdàn fîydàlàna olish;
- màmlàkàtimizdàgi hududiy î’zgàrishlàrni õàrità àsîsidà tushunib îlish, hîzirgi hududlàr nîmlàrini bilish;
- dàrslik màtni, hujjàtlàr, kî’rgàzmàli qurîllàr bilàn mustàqil ishlày îlish;
- tàriõiy vîqåà và hîdisàlàrni umumlàshtirish, ulàrni hîzirgi kun bilàn bîg’lày îlish;
- tàriõiy vîqåàlàrni àks ettiruvchi sinõrîn jàdvàllàr tuzà îlish và tàriõiy dàlillàrni tàhlil etish;
Malaka:
- tàriõiy hîdisàlàrni ulàrning mîhiyati và sàbàblàrini, àhàmiyatini bàhîlàgàn hîldà tàhlil etish hàmdà umumlàshtirà îlish;
- tàriõiy vîqåàning sîdir bî’lish sàbàblàri và îqibàtlàri hàqidà dàrslik màtni yîki î’qituvchining hikîyasigà àsîslàngàn hîldà kångàytirilgàn råjà tuzish;
- dàrslik và hujjàtlàr màtni, kî’rgàzmàli qurîllàr, î’qituvchining tushuntirishi àsîsidà tàriõiy hîdisàlàrgà, àtîqli àrbîblàr fàîliyati và shàõsigà, màdàniy yîdgîrliklàrigà tà’rif bårish;
- ahîli hàyîtidàgi tub î’zgàrishlàr, yårgà egàlik qilishning yangi shàkllàri bilàn bîg’liqligini àsîslàsh;
- xàrità, kî’rgàzmàli qurîllàr bilàn mustàqil ishlày îlish, tàriõiy vîqåàlàr yuzàsidàn mustàqil mulîhàzà yurità îlish, bàyîn qilà îlish, munîzàrà và bàhslàrdà fàîl ishtirok etishi;
Î’zbåkistîn tàriõi 7-sinf
Ilk î’rtà àsrlàrdà Vàtànimiz î’ududidà yashàgàn àhîlining ijtimîiy hàyîtidàgi tub î’zgàrishlàr. Yergà egàlik shàkllàri, mulkiy munîsàbàtlàr. Ilk î’rtà àsr dàvlàtlàri. Eftàliylàr dàvlàti, uning ijtimîiy và màdàniy hàyîti, inqirîzi.
Turk õîqînligi, õî’jàligi, ijtimîiy-siyîsiy, màdàniy hàyîti, må’mîrchilik, yîzuv, din, sàn’àt.
Àràblàrning Î’rtà Îsiyîgà yurishlàri. Islîm dinining yîyilishi. Àràblàrning Î’rtà Îsiyîgà yurishlàri. Islîm dinining yîyilishi. Àràblàrning sîliq siyîsàti. Õàlq qî’zg’îlînlàri. Mulk shàkllàri. Àràb õàlifàligi hukmrînligining zàiflàshuvi. Qàrluqlàr, Î’g’uzlàr, Tîhiriylàr và Sîmîniylàr dàvlàtlàrining ijtimîiy, siyîsiy, iqtisîdiy và màdàniy hàyîti (IÕ-Õ).
Qîràõîniylàr, G’àznàviylàr, Sàljuhiylàr và Õîràzmshîhlàr dàvlàtlàri, ulàrning siyîsiy, iqtisîdiy àhvîli. Yer-mulk egàligi õususiyatlàri.
IÕ-ÕIII àsr bîshlàridà fàn và màdàniyat, sàn'àt, din.
Î’rtà àsrlàrning buyuk îlimlàri: Musî Õîràzmiy, Àhmàd Fàrg’îniy, Àbu Nàsr Fîrîbiy, Àbu Ràyõîn Båruniy, Àbu Àli ibn Sinî, Màhmud Zàmàõshàriy, tàsàvvuf tà'limîtining yåtuk nàmîyandàlàri: Yusuf Hàmàdîniy, Àbduõîlih G’ijduvîniy, Àhmàd Yassàviy, Nàjmiddin Kubrî. Ulàrning mà’nàviy mårîsi. Turkiy màdàniyatning ulug’ àllîmàlàri: Màhmud Kîshg’àriy, Yusuf Õîs Hîjib, Àhmàd Yugnàkiy, tàriõchi Nàrshàõiy (etnik jàràyînlàr, sàn’àt, må'mîrchilik, hunàrmàndchilik).
Mî’g’ullàr istilîsi và Õîràzmshîhlàr sàltànàtining våmirilishi. Õî’jànd, Î’trîr, Buõîrî, Sàmàrqànd, Tårmiz shàhàrlàrining hàmàli và õàlqning qàhràmînligi. Tåmur Màlik jàsîràti. Nàjmiddin Kubrî và Jàlîliddin Màngubårdi - Vàtàngà sàdîqàt ràmzi. Kî’hnà Urgànch mudîfààsi, õîinlàr và milliy qàhràmînlàr.
Nisî, Nishîður, Isfàhîn, Ðàrvîn jànglàri. Shåryuràk sàrkàrdà Jàlîliddin Màngubårdi.
Siyîsiy, iqtisîdiy tànàzzul. Mîvàrîunnàhr và Õîràzm mî’g’ullàr zulmi îstidà. Chig’àtîy ulusining vujudgà kålishi. Ulusdàgi ijtimîiy vàziyat.
Àmir Tåmurning hàrbiy-siyîsiy màydîngà chiqishi. Sàltànàtning vujudgà kålishi. Hàrbiy yurishlàri. G’àrbiy Vevrîðà bilàn sàvdî và diðlîmàtik àlîqàlàr.
Àmir Tåmur - buyuk hàrbiy sàrkàrdà và dàvlàt àrbîbi. Àmir Tåmur - buyuk islîhatchi, fàn, màdàniyat hîmiysi.
Tåmuriylàr dàvridà Mîvàrîunnàhr và Õurîsîn. Ijtimîiy-iqtisîdiy munîsàbàtlàr. Mulk shàkllàri, hunàrmàndchilik, sàvdî, ðul muîmàlàsi, fàn, màdàniyat, må’mîrchilik, hunàrmàndchilik, sàn’àt.
Tåmuriylàr sàltànàtining inqirîzi và ðàrchàlànishi.
7-sinf “O’zbekiston tarixi” fanidan o’quvchilar egallashi lozim bo’lgan BKM elementlari:
Bilim:
- Ilk o’rta asrlar davrida vatanimizning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida bilimga ega bo’lish;
- yurtimiz mutàfàkkirlàrining tàsàvvuf tà’limîti, jàhîn ilm-fàni và màdàniyati rivîjigà qî’shgàn hissàlàrini bilish;
- tàriõiy vîqåàlàrning sàbàb và îqibàtlàrini tàhlil qilishdà õàrità màzmunidàn fîydàlànà îlish;
- O’rta asrlarda yerga egalik qilish munosabatlari haqida bilimga ega bo’lish;
- Ilk o’rta asrlarda vatanimizda paydo bo’lgan davlatlar haqida bilimga ega bî’lish;
- VI-VII asrlarda madaniy hayot haqida bilimga ega bo’lish;
- Arab xalifaligi va uning jahon xalqlari tarixida tutgan o’rni haqida ma’lumotga ega bo’lish;
- IX-XIII asr boshlarida Movarounnahr va Xurosonda tashkil topgan davlatlar haqida bilimga ega bo’lish;
- O’rta asr shaharlari haqida bilimga ega bo’lish;
- O’rta asrlarda O’rta Osiyodagi etnik jarayonlar va o’zbek xalqining shakllanishi haqida bilimga ega bo’lish;
- Mo’g’ullar davlati va uning iste’lochilik yurishlari haqida bilimga ega bo’lish;
- Amir Temur va Temuriylar saltanatidagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqida bilimga ega bo’lish;
Ko’nikma:
- O’rta asrlarda Î’rtà Îsiyîdà sîdir bî’lgàn vîqåàlàr, jàràyînlàrni jàhîn tàriõining muàyyan dàvri bilàn tàqqîslày îlish;
- tàriõiy vîqåàlàrning sàbàblàri và îqibàtlàrini tàhlil qilishdà õàritàlàrdàn fîydàlàna olish;
- màmlàkàtimizdàgi hududiy î’zgàrishlàrni õàrità àsîsidà tushunib îlish, hîzirgi hududlàr nîmlàrini bilish;
- dàrslik màtni, hujjàtlàr, kî’rgàzmàli qurîllàr bilàn mustàqil ishlày îlish;
- tàriõiy vîqåà và hîdisàlàrni umumlàshtirish, ulàrni hîzirgi kun bilàn bîg’lày îlish;
- tàriõiy vîqåàlàrni àks ettiruvchi sinõrîn jàdvàllàr tuzà îlish và tàriõiy dàlillàrni tàhlil etish;
Malaka:
- tàriõiy hîdisàlàrni ulàrning mîhiyati và sàbàblàrini, àhàmiyatini bàhîlàgàn hîldà tàhlil etish hàmdà umumlàshtirà îlish;
- tàriõiy vîqåàning sîdir bî’lish sàbàblàri và îqibàtlàri hàqidà dàrslik màtni yîki î’qituvchining hikîyasigà àsîslàngàn hîldà kångàytirilgàn råjà tuzish;
- dàrslik và hujjàtlàr màtni, kî’rgàzmàli qurîllàr, î’qituvchining tushuntirishi àsîsidà tàriõiy hîdisàlàrgà, àtîqli àrbîblàr fàîliyati và shàõsigà, màdàniy yîdgîrliklàrigà tà’rif bårish;
- ahîli hàyîtidàgi tub î’zgàrishlàr, yårgà egàlik qilishning yangi shàkllàri bilàn bîg’liqligini àsîslàsh;
- xàrità, kî’rgàzmàli qurîllàr bilàn mustàqil ishlày îlish, tàriõiy vîqåàlàr yuzàsidàn mustàqil mulîhàzà yurità îlish, bàyîn qilà îlish, munîzàrà và bàhslàrdà fàîl ishtirîk età îlish, Jàhîn tàriõi và Î’zbåkistîn tàriõi vîqåàlàri àsîsidà sîlishtirmà jàdvàllàr tuzà îlish;
.gif){kind=small}
