Αzbåk tili fànidàn Dàvlàt tà’lim stàndàrti
(8-sinf)
Tà’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn màktàblàrdà dàvlàt tili tà’limidàn î‘quvchilàr quyidàgi bilim, kî‘nikmà và màlàkàlàrni egàllàshlàri shàrt:
- mîrfîlîgiya và sintàksisgà dîir àsîsiy tushunchàlàrni hàmdà shu tushunchàlàr bilàn bîg‘liq ràvishdà gràmmàtik àtàmàlàrni bilish;
- sî‘zlàrning yîzilishi, gràmmàtik vîsitàlàrning sî‘zlàrgà qî‘shilishi bilàn bîg‘liq imlî qîidàlàrini bilish và bu qîidàlàrgà àmàl qilish;
- mustàqil gàðlàrni, muràkkàb sintàktik butunliklàrni î‘zàrî tî‘g‘ri bîg‘lày îlish;
- î‘zbåk mumtîz àdàbiyîti hàmdà ÕÕ àsr zàmînàviy î‘zbåk àdàbiyîti nàmîyandàlàrini bilish, ulàrning àsàrlàridàn nàmunàlàr àytà îlish;
- bàdiiy àsàr timsîllàrigà îg‘zàki và yîzmà tàvsif bårà îlish;
- î‘rgànilgàn màvzu dîiràsidà và ràsmlàrgà qàràb mustàqil 15-20 gàð bilàn izchil và bîg‘lànishli mînîlîgik nutq shàklidà bàyîn qilà îlish;
- àyrim màtnlàr màzmunini î‘z sî‘zi bilàn qàytà hikîya qilà îlish;
- màtnni(bàdiiy àsàr, hikîya, ilmiy màqîlà, õàbàr) tî‘g‘ri, ràvîn, tushunib bir dàqiqàdà 90-100 sî‘z tåzligidà î‘qiy îlish;
- bàdiiy àsàrni, shå’rni ifîdàli î‘qiy îlish;
- î‘zbåk õàlq îg‘zàki ijîdi nàmunàlàridàn àytà îlish;
- ish qîg‘îzlàrini yîzà îlish.
Αzbåk tili tà’limining màqsàd và vàzifàlàri
Αzbåkistîn Råsðublikàsining «Tà’lim tî‘g‘risidà», «Dàvlàt tili hàqidà»gi qînunlàri hàmdà «Kàdrlàr tàyyîrlàsh milliy dàsturi»dà råsðublikàdàgi umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà î‘zbåk tilini ikkinchi til (dàvlàt tili) sifàtidà î‘qitishni yanàdà tàkîmillàshtirish kî‘zdà tutilgàn.
Màzkur dàvlàt tà’lim stàndàrti tà’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà dàvlàt tilini î‘rgàtish uchun må’yîriy hujjàt sànàlàdi. U bîshlàng‘ich và î‘rtà umumiy tà’lim bîsqichining hàr bir sinfidà tà’lim îluvchilàr, shu jumlàdàn, 4- và 9-sinfni bitiruvchilàr î‘zbåk tilidàn egàllàshlàri shàrt bî‘lgàn bilim, kî‘nikmà, màlàkà và mà’nàviy, màdàniy dunyîqàràshning zàruriy må’yîrini àsîslîvchi tà’limiy-tàrbiyaviy hujjàtdir.
Tà’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàridà î‘zbåk tili và àdàbiyîtini î‘qitish ijtimîiy fànlàr ichidà muhim î‘rin tutàdi. Bîshqà millàt vàkillàrining dàvlàt tili hisîblàngàn î‘zbåk tilini ðuõtà egàllàshlàri, milliy, màdàniy qàdriyatlàrni î‘rgànish và ulàrgà hurmàt bilàn munîsàbàtdà bî‘lishlàri tàqîzî etilàdi. Αzbåkistîndà yashàb, î‘qish và ishlàsh jàràyînidà màhàlliy millàt vàkillàri bilàn tång munîsàbàtdà bî‘lib, bàrchà sîhàlàrdà erkin fikr àlmàshish uchun î‘zbåk tilini yåtàrli dàràjàdà egàllàshlàri kî‘zdà tutilàdi.
Tà’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn umumiy î‘rtà tà’lim màktàblàri î‘quvchilàri 2-9-sinflàrning hàr biridà î‘zbåk tili î‘quv fàni bî‘yichà shu sinf uchun bålgilàngàn nutqiy kî‘nikmàgà, låksik-gràmmàtik bilimlàrgà egà bî‘lishlàri, mustàqil ràvishdà î‘zbåk tilidà fikr yurità îlish uchun til màtåriàli và vîsitàlàridàn shu sinf hàjmidà và ungàchà bî‘lgàn dàvrdà î‘rgànilgàn màtåriàllàr hàjmidà tî‘g‘ri và mustàqil fîydàlànà bilishlàrigà erishishlàri lîzim. Shu màqsàddà ushbu î‘quv fànining àsîsiy màzmunidà quyidàgi tàlàblàr kî‘zdà tutilàdi:
1. Αrgànilàyîtgàn tildà mulîqît màlàkàsini egàllàsh (nutqiy kîmmunikàtiv màlàkà).
2. Til màtåriàli và vîsitàlàrini nutqdà qî‘llày bilish uchun yåtàrli bilimlàrni î‘zlàshtirish (gràmmàtik bilim và màlàkà).
3. Milliy màdàniyat và umuminsîniy qàdriyatlàr bilàn tànishtirish îrqàli hîsil qilinàdigàn tàrbiya (milliy màdàniyatni egàllàsh màlàkàsi).
Ushbu màzmun àsîsàn nutqiy kîmmunikàtiv màlàkàni egàllàsh îrqàli î‘zbåk tilini î‘rgàtishning umumtà’limiy màqsàdini, milliy màdàniyatini egàllàsh màlàkàsi esà tàrbiyaviy màqsàdni kî‘zdà tutàdi.
1. Nutqiy kîmmunikàtiv màlàkà
«Î‘zbåk tili» fanidan dàvlàt tà’lim stàndàrti shu til bî‘yichà egàllànàdigàn nutqiy fàîliyatning àsîsiy tî‘rt turi: gàðirish, nutqni tinglàb tushunish, î‘qish và yîzish àmàllàri bî‘yichà hàr sinfdà tàqîzî etilàdigàn màlàkà và kî‘nikmàlàr må’yîrini bålgilàb båràdi. Bundà î‘qishdà, måhnàt jàràyînidà và îilàdà, jàmîàt jîylàridà yuzàgà kålàdigàn turli nutqiy vàziyatlàrdà mustàqil ràvishdà fikr àlmàshà îlish và fikr bàyîn età bilish, eshitilgàn màtåriàlni idrîk etish, shuningdåk, yîzmà mànbàlàrni î‘qish îrqàli àõbîrît îlish, vîqåà-hîdisàlàrgà î‘z munîsàbàtini bildirish tàrzidà mulîqîtgà kirish màlàkàsini egàllàb bîrish dinàmikàsi nàzàrdà tutilàdi.
2. Gràmmàtik bilim và màlàkà
Stàndàrtdà nutqiy fàîliyatning hàr bir turi yuzàsidàn til màtåriàli, til vîsitàlàri và gràmmàtik bilimlàr, hîsil qilinàdigàn zàruriy kî‘nikmà và màlàkàlàr bålgilànàdi. Bundà î‘rgànilàyîtgàn sî‘z và sî‘z shàkllàrini tî‘g‘ri tàlàffuz qilish hàmdà yîzish, sî‘zni gràmmàtik jihàtdàn tî‘g‘ri shàkllàntirà bilish, sî‘zlàrni î‘rinli tànlàsh và sintàktik-uslubiy jihàtdàn tî‘g‘ri bàhîlày îlish, jumlà tuzishdà và nutq îhàngini bålgilàshdà àdàbiy til imkîniyatlàridàn î‘rinli fîydàlànà îlish tàlàb etilàdi.
3. Àdàbiy î‘qish và milliy mà’nàviyat
Milliy mà’nàviyatni egàllàsh î‘zbåk õàlqining bîy tàriõi, milliy qàdriyatlàrini, urf-îdàtlàri và ulàrni î‘zidà àks ettirgàn bîy àdàbiy-bàdiiy mårîs bilàn yaqindàn tànishish, uni î‘qib î‘rgànish, milliy àn’ànàlàr, bàyràmlàr, urf-îdàtlàr àsîsidà shàkllàngàn milliy màdàniyat, shuningdåk, umuminsîniy qàdriyatlàrni singdirishgà insînðàrvàrlik nuqtài nàzàridàn yîndàshishni tàqîzî etàdi.
Αzbåk àdàbiyîtining iõchàm và gî‘zàl nàmunàlàri, õàlqning tàriõiy, màdàniy hàyîtigà õîs muhim làvhàlàr, jàhîn milliy màdàniyatigà hissà qî‘shgàn î‘zbåk õàlqi vàkillàrining ijîdiy mårîsini î‘rgànish hàm kî‘zdà tutilàdi.
Ta’lim bîshqà tillàrdà îlib bîrilàdigàn màktàblàrdà î‘zbåk tili tà’limi màzmuni yuqîridàgi uch tàrkibiy qismni î‘z ichigà îlàdi và 2-9-sinflàrning hàr biridà î‘zining ifîdàsini tîðàdi. Αzbåk tili uzluksiz tà’lim tizimidà bîshlàng‘ich tà’lim màktàbgàchà tà’lim-tàrbiyadàn kåyingi bîsqich sànàlàdi.
Uzluksiz tà’limning bîshlàng‘ich và umumiy î‘rtà bîsqichlàridà til tà’limining lisîniy, lingvîðsiõîlîgik, sîsiîðsiõîlîgik và ðàràlingvistik õususiyatlàri và, muhimi, umumdidàktik và î‘zigà õîs måtîdik õususiyatlàrdàn kålib chiqqàn hîldà hîsil qilinàdigàn nutqiy-kîmmunikàtiv, gràmmàtik và umumtàrbiyaviy vàzifàlàr bålgilànàdi.
8-sinf
Leksikaga îid yangi bilimlar
Αrgànilgàn nutqiy màvzulàr màzmunini ifîdàlîvchi tàyanch và fàîl sî‘zlàrni (250-300 sî‘z) î‘zlàshtirish, bu sî‘zlàrni sî‘z yasîvchi và sî‘z î‘zgàrtiruvchi qî‘shimchàlàri bilàn gàðlàrdà qî‘llày îlish.
Ît yasîvchi –chilik, -ma, -vchi (-uvchi) qî‘shimchàlàri bilàn yasàlgàn yasàmà sî‘zlàrni fàîl và ðàssivligigà kî‘rà bilib îlish.
Grammatika va imlîga dîir bilimlar
- Kelasi zamîn sifatdîshi (-adigan, -ydigan qî‘shimchàlari);
- tà’kid yuklàmàlàri;
- harakat nîmining qaratqich va î‘rin-ðayt kelishigida qî‘llànilishi (rivîjlantirishning, rivîjlantirishda).
- sifatdîshning uchun, haqida kî‘màkchilari bilan ishlatilishi (kech qîlganim uchun); tashlagani haqida);
- bî‘yicha kî‘màkchisi;
- tashlamîq, bîrmîq, kî‘rmîq kî‘màkchi fe’llari;
- kelasi zamîn maqsad fe’li (-mîqchi qî‘shimchàsi), uning tuslanishi, bî‘lishsiz shakli; edi, bî‘ldi fe’llari bilan birga qî‘llànilishi (bîrmîqchi edi, bîrmîqchi bî‘ldi);
- îrttirma daraja (-tir, -dir, -t qî‘shimchàlari);
- qiyîsiy darajadagi sifatning kî‘màkchilar bilan qî‘llànilishi (kattarîg‘i bilan kabi);
- hàjm-î‘lchîvni bildiruvchi hisîb sî‘zlàri;
- sî‘rîq îlmîshlarining mîs egàlik qî‘shimchàsi bilan qî‘llànilishi (kimim, nimang, qaering); bunday îlmîshlarning turlanishi (kimingni);
- beri, buyîn , muvîfiq, kî‘rà, bî‘yichà kî‘màkchilari (uch yildan beri, kî‘ðdan buyîn);
- bî‘lishsiz shakldagi harakat nîmining turlanishi (kech qîlmas-likka);
- sabab-natija munîsabati asîsida gaðlarning î‘zarî bîg‘lanishi.
Fînetika va îrfîeðiyaga îid amaliy malakalar
Quyi sinflarda, shuningdek, shu sinfda î‘rganilgan sî‘z va sî‘z shakllarini îrfîeðiya qîidalariga mîs ravishda tî‘g‘ri talaffuz qila îlish. Αzbåk va rus tillarida talaffuzida qisman farqi bî‘lgan, shuningdek,î‘zbek tiliga xîs tîvushlar talaffuzini bilish. Kî‘makchili birikmalarda, -sin, -chi, qî‘shimchàlari bilan qî‘llàngan sî‘zlarda urg‘uni tî‘g‘ri qî‘ya îlish. 4-5 sî‘zli sintagmani ayta bilish.
Grammatika va imlîga îid amaliy malakalar
Fikr bayîn qilish chîg‘ida sî‘zlarni î‘rganilgan grammatik vîsitalar bilan grammatik jihatdan shakllantira îlish:
Nutqiy faîliyat turlàrigà dîir màlàkàlàr
Αquvchilàr shu sinfgacha î‘rganilgan va î‘rganiladigan leksik va grammatik materiallar hajmida î‘zbek tilini quyidagi darajada egallashlari lîzim.
Tinglàb tushunish
1.Αrgànilàyîtgàn màvzugà îid và dàrslikdàgi màtnlàrni tinglàb màzmunini tî‘liq tushunà bilish.
2.Màvzugà àlîqàdîr 60-70 sî‘zli qî‘shimchà àdàbiy-bàdiiy màtnlàrni àudiî vidiî vîsitàlàri yîrdàmidà tinglàsh, kî‘rish îrqàli màzmunini tî‘g‘ri tushunish và eslàb qîlish.
Îg‘zaki nutq (sî‘zlàsh)
1. Αrgànilgàn mavzu dîirasida yangi leksik va grammatik materiallarni ishlatgan hîlda 9-10 gað bilan î‘z fikrlarini bîg‘lanishli (mînîlîgik nutq shaklida) bayîn qila îlish.
2. Αrgànilgàn mavzu dîirasida 7-8 luqma bilan kerakli î‘rinlarda qîlið-gaðlardan fîydalanib (diàlîgik nutq shaklida) î‘zarî fikr almasha bilish.
Αqish
1. Matnni (ertak,kichik hikîya, gazeta yîki jurnaldan îlingan maqîla, xabar) tî‘g‘ri, ravîn, tushunib, bir daqiqada 70-75 cî‘z tezligida î‘qiy îlish.
2. Αrgànilgàn matnlar mazmunini 8-9 gað hajmida î‘z sî‘zi bilan qayta hikîya qila îlish.
Αquvchilàrning àdàbiy tàyyîrgàrligigà qî‘yilàdigàn tàlàblàr:
- rubîiy, she’r và g‘àzàllarni ifîdali î‘qiy îlish;
- shu sinfda î‘rganilgan 6-8 she’rni yîddan ifîdali ayta bilish;
- àsàrning màvzusini, syujåt chizig‘ini ajrata îlish, yangi axbîrîtni î‘zlashtirish, faktlarga, vîqea-hîdisalarga, asar qahramînlariga î‘z munîsabatini bildirish;
- bàdiiy àsàrdàn îlingàn ðàrchàdàgi tàsviriy vîsitàlàrni àjràtà îlish;
- ijîdi hàqidà qisqà tushunchà bårilgàn î‘zbåk yîzuvchi và shîirlàri hàqidà fikr àytà îlish;
- î‘rgànilgàn àyrim àsàrlàrni jànr, màvzu, màzmun jihàtdàn î‘z àdàbiyîti nàmunàlàri bilàn tàqqîslày îlish.
Yîzish
1. Eshitish îrqàli 9-10 gàðni, dàrslik yîki dîskàdàn 10-11tà sîddà gàðni kî‘chirib yîzà bilish. 2. 40-50 sî‘zdan ibîrat matn asîsida diktant yîzish.
3. 52-60 sî‘zli matn asîsida bayîn yîza îlish.
4. 5-6 råðlikàli diàlîgik , 3-5 sîddà gàðli mînîlîgik màtnlàrni mustàqil yîzà îlish. 5. 9-11 gað bilan tà’limiy inshî yîza bilish.
.gif){kind=small}
