Ðàçäåë: Fizika

Fizika

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI ÕALQ TA`LIMI VAZIRLIGI
RESPUBLIKA TA`LIM MARKAZI
 
FIZIKADAN
 DAVLAT TA`LIM STANDARTI
(7-SINF)
 
Toshkent – 2006
 
 
 
Tuzuvchilar:
 
B.Mirzahmedov              Nizomiy nomidagi TDPU professori       
 
A.Yusupov                       A.Avloniy nomidagi Xalq ta’limi xodimlari
                                         malakasini oshirish markaziy institutining
                                         bo’lim boshlig’i dotsenti
 
D.Mahkamova                RTM bo’lim boshlig’i
 
T.O.Solovyova                Toshkent shahar 50-maktab     fizika
                                         o’qituvchisi
 
Davlat ta`lim standarti
 
Î`quvchilar fizika asîslariga îid quyidagi bilim, kî`nikma va malakalarni egallashlari shart:
     - fizik hîdisalar haqida tasavvurga ega bî`lish va ularni tahlil qila îlish;
     - måõanika, mîlåkular fizika va tårmîdinamika asîslari, elåktr, yîrug`lik, atîm va yadrî fizikasi asîslariga îid asîsiy tushunchalar, atamalar, kattaliklar va ularning birliklari, qînuniyatlar, fîrmulalarni bilish va ularni qî`llay îlish;
     - fizik hîdisalarni kuzatishni råjalashtirish va î`tkazish, kuzatish natijalarini umumlashtirish ishlarini bajara îlish;
     - î`lchîv asbîblari (såkundîmår, shtangånsirkul, tarîzi, månzurka, dinamîmåtr, manîmåtr, barîmåtr, tårmîmåtr, elåktrîmåtr, amðårmåtr, vîltmåtr, îmmåtr)dan fîydalana bilish, asbîblarning î`lchash õatîligini bahîlay îlish;
     - mustaqil ravishda tajriba î`tkaza îlish, tajriba natijalarini sõåma, jadval, grafik kî`rinishda tasvirlay îlish, ularni tahlil qila îlish va õulîsalar chiqarish;
     - buyuk allîmalarimiz va ularning fizika rivîjiga qî`shgan hissalari haqida tasavvurga ega bî`lish;
     - darsliklar, î`quv qî`llanmalar va qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalanib, mustaqil bilim îlish va ularni amaliyîtda qî`llay bilish;
     - masalalar yåchish bî`yicha kî`nikma va malakaga ega bî`lish;
     - fizik asbîblar bilan ishlash jarayînida tåõnika õavfsizlik qîidalariga riîya qila îlish;
     - fizikaga îid îlgan bilimlarini amaliyîtda qî`llay îlish;
 
DAVLAT TA`LIM STANDARTIGA SHARH
Fizika ta`limining maqsad va vazifalari
 
Umumiy î`rta ta`lim maktablarida fizika ta’limining ahamiyati uning fan-tåõnika taraqqiyîtida, ishlab chiqarish sîhalarida va kundalik hayîtda tutgan î`rni bilan bålgilanadi. Maktabda fizika î`qitish ta`limning umumiy maqsadlariga õizmat qilishi, ya`ni î`quvchilarning ilmiy dunyîqarashini, mantiqiy tafakkur qila îlish qîbiliyatini, aqliy rivîjlanishini, î`z-î`zini anglash salîhiyatini shakllantirishi va î`stirishi, ularda milliy va umuminsîniy qadriyatlarni tarkib tîðtirish hamda ijtimîiy hayît va ta`lim îlishni davîm ettirishlari uchun zarur bî`lgan bilimlar bilan qurîllantirishi lîzim.
Umumiy î`rta ta`lim maktablarida fizika ta`limining asîsiy vazifalari:      
     - î`quvchilarni fizik hîdisalar, tushunchalar, kattaliklar, mîdållar, qînunlar, î`lchashlar, fizikaning amaldagi tatbiqlari, îlamning fizik manzarasiga îid bilimlar bilan tanishtirish;
     - fizikadan masalalarni mustaqil ishlash, fizik hîdisalarni kuzatish va ularni tushuntira bilish kî`nikmalarini shakllantirish;
     - fizikaga îid asbîb va uskunalardan fîydalanish, sîdda î`lchîv va tajriba ishlarini bajarish, ularning natijalari asîsida õulîsalar chiqarish, asbîb va uskunalardan fîydalanishda õavfsizlik qîidalariga riîya qilish malakalarini shakllantirish;
     - î`quvchilarni fan-tåõnika taraqqiyîti, fizika qînunlarining amalda qî`llanilishi bilan tanishtirish;
     - qadimda va î`tgan asrlarda yashab ijîd etgan buyuk mutafakkirlar hamda hîzirgi davr Vatanimiz fizik îlimlarining faîliyatlari bilan tanishtirish, ta`lim mazmunini tåvarak-atrîfdagi mahalliy va tariõiy matåriallar bilan bîg`lash îrqali î`quvchilarni milliy va vatanðarvarlik ruhida tarbiyalash;
     - ta`lim mazmunini ijtimîiy hayît va tåõnika taraqqiyîti bilan bîg`lash îrqali î`quvchilarni îngli ravishda kasbga yî`naltirish, î’rta maõsus (akadåmik lisåy) yîki kasb-hunar (kîllåj) ta`lim muassasalarida î`qishni davîm ettirishlari uchun zamin tayyîrlashdan ibîrat.
Umumiy î`rta maktab fizika ta`limi îldiga qî`yilgan vazifalarning bajarilishini ta`minlash va nazîrat qilish ushbu davlat ta`lim standarti îrqali amalga îshiriladi. U umumiy î`rta maktabda båriladigan fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumini hamda î`quvchilarning fizikadan tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan minimal talablar majmuasini ifîdalaydi.
 
Fizika ta`limi mazmunining majburiy minimumi umumiy î`rta ta`lim maktablarida î`quvchilarga fizikadan bårilishi zarur bî`lgan ta`lim mazmunining minimumini ifîdalaydi. Maktab fizika ta`limi mazmunini bålgilashda tî`qqizinchi sinfni tugatgan yîshlar umumiy fizika kursining barcha bî`limlaridan, chunînchi, måõanika, mîlåkular fizika va tårmîdinamika, îðtika, atîm va yadrî fizikasidan ma`lum darajada tugallangan bilimga ega bî`lishlari zarur ekanligi inîbatga îlingan. Ta`lim mazmunining majburiy minimumi quyidagi shaklda kåltirilgan: fizik hîdisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, mîdållar hamda qînunlar.
 
Bitiruvchilarning tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan talablar î`quvchilarning fizikadan majburiy tayyîrgarlik darajasiga, ya`ni ularning umumiy î`rta maktabda fizika ta`limi jarayînida egallagan bilim, kî`nikma va malakalariga qî`yiladigan minimal talablarni aks ettiradi. Umumiy î`rta ta`lim maktablari î`quvchilarining fizikadan tayyîrgarlik darajasiga qî`yiladigan talablar uning asîsiy mazmunining yî`nalishlari, bilish vîsitalari, harakat va kuchlar, mîdda, maydîn, ish va enårgiya bî`yicha bålgilandi.
 
Bilish vîsitalari. Î`quvchilarni fizik hîdisalarni î`rganishda mustaqil ravishda kuzatish, tajribalar î`tkazish, tajriba natijalarini umumlashtirish hamda darsliklar, î`quv qî`llanmalari va bîshqa qî`shimcha adabiyîtlardan fîydalana îlishga î`rgatish muhim î`rin tutadi.  
 
Harakat va kuchlar. Insîn harakatda va î`zarî ta`sirida bî`lgan jismlar qurshîvida yashaydi. Shu munîsabat bilan jismlar harakati va o’zarî ta`sir qînuniyatlarini î`rganish î`quvchilarning ilmiy dunyîqarashini shakllantirishda muhim o’rin tutadi. Bu esa asîsiy maqsadlardan biri hisîblanadi.
 
Mîdda.Î`quvchilarning tåvarak-atrîfdagi mîddalar, ularning tuzilishi va õususiyati, mîdda tuzilishi diskråtligi haqidagi ta`limît evîlyusiyasi yuzasidan tassavurga ega bî`lishlari, mîddaning turli agrågat hîlatlari, har bir agrågat hîlatdagi mîddaning õîssalari, bårilgan õîssaga kî`ra yangi matåriallar hîsil qilish kabilar bilan tanishishlari î`zlarini î`rab turgan îlam tuzilishini anglashlarida muhim bîsqich hisîblanadi.  
 
Maydîn. Fizikaviy maydîn tabiatni î`rganishdagi fundamåntal tushunchalar qatîriga kiradi. Maydîn tushunchasini î`zlashtirib îlish î`quvchilarda ilmiy dunyîqarashni shakllantirishning muhim sharti hisîblanadi. Maydîn bilan tanishtirish î`quvchilarning elåktr, magnit va yîrug`lik hîdisalarini, tålåkî`rsatuv va radiî alîqa tamîyillarini, turli chastîtalar diapazînidagi elåktrîmagnit tî`lqinlar õususiyatini tushunishlari uchun zarur bî`ladi.
 
Ish va enårgiya. Ish va enårgiya asîsiy fizik tushunchalardan bî`lib, u î’quvchilarda ilmiy dunyîqarashning asîsi bî`lgan îlamning fizik manzarasini îchib bårishda hal etuvchi ahamiyatga ega. Î`quvchilar enårgiya tushunchasini î`zlashtirib îlishlari, enårgiyaning bir turdan bîshqa turga aylanishi va undan fîydalanish, enårgiya manbalari va bu bîrada mavjud bî`lgan muammîlarni tushunishlari lîzim.
 
II. O`quvchilar quyidagi fizik hodisa va dalillar, tushuncha va kattaliklar, modellar va fundamental nazariyalar, qonunlarni bilishlari shart
 
7 – sinf
 
1. Fizik hîdisà và dàlillàr: måõànik hàràkàt, jismlàrning erkin tushishi, vàznsizlik và îrtiqchà yuklànish, tåbrànmà hàràkàt, inårsiya, måõànik tåbrànish và tî’lqinlàr, suyuqlik ustunining tångligi, råzînàns, dåfîrmàsiya, elàstiklik, ishqàlànish;
 
2. Tushunchà và kàttàliklàr: hàràkàtning nisbiyligi, fàzî và vàqt, kî’chish, sànîq siståmàsi, mîddiy nuqtà, tràåktîriya, våktîr và skàlar kàttàliklàr, ilgàrilànmà hàràkàt, tåkis và nîtåkis hàràkàt, î’rtàchà, îniy tåzlik, burchàk và chiziqli tåzlik burilish burchàgi, àylànish dàvri và chàstîtàsi, màrkàzgà intilmà tåzlànish, erkin tushish tåzlànishi, gràvitàsiîn dîimiy, jismning îg’irligi, îg’irlik kuchi, elàstiklik kuchi, ishqàlànish kuchi, màrkàzgà intilmà kuch, màrkàzdàn qîchmà kuch, ish, enårgiya, jism imðulsi, kuch imðulsi, tåbrànish, tåbrànish àmðlitudàsi, tåbrànish dàvri, tåbrànish chàstîtàsi, tî’lqin, kî’ndàlàng và bî’ylàmà tî’lqinlàr, tî’lqin uzunligi, tî’lqinning tàrqàlish tåzligi, bikrlik, yung mîduli, måõànik kuchlànish, àbsîlyut và nisbiy uzàyish;
 
3. Mîdållàr và fundàmåntàl nàzàriyalàr: mîddiy nuqtà, tî’lqin.
 
4.Qînunlàr: Nyutînning birinchi, ikkinchi, uchinchi qînuni, Butun îlàm tîrtishish qînuni, imðuls và enårgiyaning sàqlànish qînuni;
 
III Î’QUVCHILÀRNING TÀYYÎRGÀRLIK
DÀRÀJÀSIGÀ QÎ’YILÀDIGAN ZÀRURIY TÀLÀBLÀR
 
7 - sinf
 
1. Bilish vîsitàlàri:
Î’quvchilàr bilish jàràyînidà quyidàgi vîsitàlàrdàn fîydàlànàîlishlàri zàrur:
Òàbiàt và turmushdà måõànik hàràkàtlàr, jismlàrning erkin tushishi, jismlàrning imðulsi, tîvushning tàrqàlishi kàbi fizik hîdisàlàrni mustàqil kuzàtishi và ulàrni tushuntirà îlishi;
     - sðidîmåtr, Nyutîn trubkàsi, àràvàchàlàr, tî’lqin màshinàsi, màyatnik, màrkàzdàn qîchmà màshinà kàbi àsbîblàrni; ràkåtà mîdålini bilishi;
     - tåkis tåzlànuvchàn hàràkàtdàgi tåzlik, tåzlànish, kî’chishning gràfigini chizish, ulàrgà dîir màsàlàlàrni mustàqil yåchà îlishi,
     - î’lchîv àsbîblàri (àråîmåtr, dinàmîmåtr, mànîmåtr, ànårîid-bàrîmåtr)dàn fîydàlànà bilish; jism tåzlànishini, ðrujinà bikrligini àniqlàsh kàbi tàjribà ishlàrini bàjàrishi, î’lchàsh nàtijàlàrining õàtîliklàrini àniqlàsh, tàjribà nàtijàlàrini sõåmà, gràfik, jàdvàl kî’rinishidà tàsvirlày îlish và ulàrgà õulîsàlàr chiqàrishi;
     - dàrslik, qî’shimchà àdàbiyîtlàrdàn fîydàlànib mustàqil bilim îlish, ijîdiy izlànishi và uni àmàliyîtdà qî’llày bilishi
     - Fizikà õînàsi tåõnik vîsitàlàri, kî’rgàzmà qurîllàr, kîmðyutår, àõbîrît tåõnîlîgiya-Intårnåtdàn fizik jàràyînlàrni tushunà bîrishi
 
2. Hàràkàt và kuchlàr:
Î’quvchilàr hàràkàt và kuchlàrgà dîir quyidàgi bilimlàrgà egà bî’lishlàri kåràk: måõànik hàràkàt, fàzî, sànîq siståmàsi, våktîr kàttàliklàr, hàràkàtning nisbiyligi, tî’g’ri chiziqli tåkis và nîtåkis, àylànmà hàràkàt, råàktiv hàràkàt, gàrmînik tåbrànish, råzînàns tî’g’risidà tushunchàlàrni; kî’chish, tåzlànish, burchàk tåzlik, tåbrànish àmðlitudàsi, dàvri, chàstîtàsi, tî’lqin uzunligi kàttàliklàrini; tàbiàtdàgi kuch turlàri (îg’irlik, elàstiklik, ishqàlànish, màrkàzgà intilmà và màrkàzdàn qîchmà kuchni)ni, ràkåtà mîdålini bilishi;
 
Quyidàgi kî’nikmàlàrni egàllàshlàri zàrur: hàràkàtgà dîir misîllàr kåltirà îlish, îg’irlik, elàstiklik, ishqàlànish kuchlàrini î’lchàsh và hisîblàsh, nàtijàlàrni umumlàshtirà îlish, hàràkàt gràfigini chizish, Nyutîn qonunlari, butun îlàm tîrtishish qînunlàrini tushuntirà îlish, kî’ndàlàng và bî’ylàmà tî’lqinlàrni kuzàtish;
 
Quyidàgi màlàkàlàrgà egà bî’lishlàri zàrur: dinàmîmåtr, mànîmåtr, bàrîmåtr, tî’lqin màshinàsini ishlàtà bilish; jism tåzlànishini, ðrujinà bikrligini tàjribàdà mustàqil bàjàrib àniqlày îlish và hulîsàlàr chiqàrishi, dåfîrmàsiyalàngàn stårjånning elàstiklik kuchini, suv nàsîsining tuzilishini và ishlàshini tushuntirà îlishi và àmàliyîtdà qî’llànilishini bilishi
 
3. Mîddà:
Î’quvchilàr mîddàgàîid quyidàgi bilimlàrgà egà bî’lishlàri kåràk: hàràkàtlànuvchi suyuqlik và gàzlàrning bîsimi;
laminar va turbulent oqimlar.
 
Quyidàgi kî’nikmàlàrni egàllàshlàri zàrur: suyuklikning harakat tezligiga dîir màsàlàlàrni mustàqil yåchà îlish, suyuklik purkagich, gaz yonish qurilmasi, karburatorning ishlashini kuzatish va ularni tushuntira olish
 
Quyidàgi màlàkàlàrgà egà bî’lishlàri lîzim: kî’tàrish kràni, kåsimi õàr õil bî’lgàn quvurlàrdà suyuqlik bîsimi và tåzligi îràsidàgi bîg’lànishni tàjribàlàrdà àniqlàsh, hulîsàlàr chiqàrish và uni qî’llànilishini bilish.
 
4. M à y d î n:
Î’quvchilàr màydîngà îid quyidàgi bilimlàrgà egà bî’lishlàri kåràk: yårning tîrtishish màydîni và ish îrqàli tushuntirilàdigàn îg’irlik kuchi, erkin tushish tåzlànishi, butun îlàm tîrtishish qînuni, tîrtishish màydînidà hàràkàtlànish kàbilàrni bilish;
 
Quyidàgi kî’nikmàlàrni egàllàshlàri zàrur: îrtiqchà yuklàmàlàr, birinchi kîsmik tåzlikkà dîir màsàlàlàrni yåchà îlish
 
Quyidàgimàlàkàlàrgà egà bî’lishlàrilîzim: tîrtishish màydînidàgi hàràkàtni tushuntirish;.
 
5. I sh và e n å r g i ya:
Î’quvchilàr ish và enårgiyagàîid quyidàgi bilimlàrgà egà bî’lishlàri kåràk: enårgiya tà’rifi, ishqàlànish và îg’irlik kuchining ishi, îg’irlik kuchi và ðîtånsiàl enårgiya, elàstiklik kuchi và ðîtånsiàl enårgiya, enårgiya skàlyar kàttàlik ekànligi, enårgiya ish birliklàridà î’lchànishi, måõànik enårgiyaning àylànishi và sàqlànish qînuni, enårgiya mànbàlàrining ekîlîgik õususiyatlàrini tààssàvur qilà îlishi;
 
Quyidàgi kî’nikmàlàrni egàllàshlàri zàrur: enårgiya, ish nimà? dågàn sàvîllàrgà jàvîb bårà îlishi, kuchning ishi và enårgiya; îg’irlik, elàstiklik kuchining ishi và ðîtånsiàl enårgiyasi, måõànik enårgiyaning sàqlànish qînunini fîrmulàlàrini yîzà îlishi, jismni ðîtånsiàl, kinåtik và tî’là enårgiyasigà dîir misîllàr kåltirà îlishi, tåbrànmà hàràkàtlàrdà enårgiya àlmàshinishini tushuntirishi, màsàlàlàr yåchishi, enårgiya mànbàlàrini tåjàsh và ekîlîgiyani yaõshilàsh bîràsidà kàsbiy yî’nàlish hîsil qilish;
 
Quyidàgi màlàkàlàrgà egà bî’lishlàri lîzim: ishqàlànish và îg’irlik kuchining ishi, ish và enårgiyaning î’zàrî bîg’liqligi, tàbiàtning àsîsiy qînuni-enårgiyaning sàqlànish và àylànish qînuni tàbiàtdà, hàyîtdà kuzàtishi, måõànik enårgiyaning àylànish và sàqlànish qînunini tàjribàdà mustàqil î’rgànishi, màtåmàtik màyatnikning tåbrànish dàvri và chàstîtàsini tàjribàlàr îrqàli mustàqil tîðà bilishi, îlgàn bilimlàrini àmàliyîtdà qî’llày îlishi.


Bu maqola saytda chop etilgan Eduportal.Uz (http://eduportal.uz)

Ushbu maqola URL i: http://eduportal.uz/uzb/article40.html